Tấm Ván Phóng Dao của Mạc Can là một tiểu thuyết mang đậm chất hồi ức, nơi câu chuyện không được kể theo lối tuyến tính mà hiện ra như những mảnh ký ức rời rạc, chập chờn, ám ảnh. Tác phẩm không hướng đến việc dựng một cốt truyện rõ ràng, mà đi sâu vào đời sống nội tâm và số phận con người, đặc biệt là những con người ở bên lề xã hội.
Trung tâm của tác phẩm là một gánh xiếc rong – một không gian vừa thực vừa mang tính biểu tượng. Trong đó, tiết mục “phóng dao” trở thành hình ảnh ám ảnh xuyên suốt. Ba con người tham gia vào tiết mục ấy – người phóng dao, cô gái đứng trước tấm ván, và người giữ ván phía sau – không chỉ là những vai diễn sân khấu, mà còn là những số phận bị ràng buộc vào nhau bằng một sợi dây mong manh giữa sống và chết. Mỗi lần con dao được phóng đi là một lần đối diện với ranh giới hiểm nguy, nơi sai sót dù nhỏ nhất cũng có thể dẫn đến thảm kịch.
Biến cố xảy ra – khi cô gái bị nạn – không chỉ phá vỡ tiết mục, mà còn làm tan rã cả một gia đình. Từ đó, câu chuyện không còn là câu chuyện của một gánh xiếc, mà trở thành hành trình của những con người mang vết thương tinh thần kéo dài suốt đời. Người em gái trở thành một phế nhân với tâm trí dừng lại ở đâu đó trong quá khứ; những người còn lại mỗi người trôi dạt theo một hướng, mang theo ký ức không thể xóa.
Điều đáng chú ý là cách kể chuyện. Nhân vật “tôi” – ông Ba – kể lại tất cả từ hiện tại của một người già cô độc, sống bằng nghề bán những con rối vải. Ký ức của ông không liền mạch, mà đứt đoạn, lúc mờ nhạt, lúc sắc nhọn. Quá khứ và hiện tại đan xen, khiến người đọc có cảm giác đang đi trong một không gian thời gian bị xáo trộn. Chính cách trần thuật này tạo nên chiều sâu, bởi nó phản ánh đúng bản chất của ký ức: không bao giờ trật tự, luôn bị cảm xúc chi phối.
Không khí của tác phẩm bao trùm bởi nỗi buồn và sự day dứt. Nhưng đó không phải là nỗi buồn bi lụy, mà là một dạng suy tư lặng lẽ về số phận con người. Mạc Can không lên án, không giải thích, ông chỉ đặt con người vào hoàn cảnh của họ và để người đọc tự cảm nhận. Qua đó, tác phẩm chạm đến một mạch ngầm quen thuộc của văn học Việt Nam – lòng thương cảm sâu sắc đối với những kiếp người nhỏ bé.
Trong dòng chảy ấy, có thể thấy sự nối tiếp với truyền thống nhân đạo từng được thể hiện qua các tác giả như Nguyễn Du, Nam Cao hay Ngô Tất Tố. Tuy nhiên, Tấm Ván Phóng Dao không lặp lại, mà mang một giọng điệu riêng – giản dị, mộc mạc nhưng giàu ám ảnh.
Tác phẩm không đưa ra lời giải cho những bi kịch mà nó đặt ra. Nó chỉ giữ lại những câu hỏi: vì sao con người lại rơi vào những hoàn cảnh ấy, và họ phải sống tiếp như thế nào với ký ức của mình. Chính những câu hỏi không có lời đáp ấy tạo nên dư âm lâu dài, khiến người đọc không dễ rời khỏi thế giới của cuốn sách sau khi khép lại.
