Trong dòng chảy của văn hóa đại chúng, đặc biệt là qua những thước phim truyền hình Hàn Quốc đẫm lệ, khái niệm mất trí nhớ thường được lãng mạn hóa hoặc kịch tính hóa quá mức. Công chúng đã quá quen thuộc với kịch bản: một tai nạn thảm khốc xảy ra, nhân vật chính tỉnh dậy và hoàn toàn quên mất người mình yêu hay danh tính của bản thân.
Mất trí nhớ không chỉ là quên đi quá khứ, mà còn có thể khiến con người chỉ sở hữu ký ức trong vài chục giây.
Tuy nhiên, đằng sau ánh đèn sân khấu, y học hiện đại phác họa một bức tranh về chứng quên phức tạp và đáng sợ hơn nhiều so với những gì chúng ta thường lầm tưởng. Mất trí nhớ không chỉ là một hố đen xóa sạch quá khứ, nó còn có thể là một nhà tù giam cầm con người trong những khoảnh khắc hiện tại ngắn ngủi chỉ vỏn vẹn vài mươi giây.
Y học hiện đại phân chia chứng quên thành ba loại chính dựa trên trục thời gian: quên ngược chiều, quên thuận chiều và quên tiến triển. Trong đó, chứng quên ngược chiều – dạng thức phổ biến nhất trong phim ảnh – thực chất là sự thất bại của não bộ trong việc trích xuất các dữ liệu đã được lưu kho.
Trên thực tế, loại mất trí nhớ phổ biến nhất là do chấn động não gây ra, chẳng hạn như khi một cầu thủ bóng đá bị va chạm mạnh. Họ có thể quên các sự kiện dẫn đến chấn thương và không nhớ chính xác mình bị thương như thế nào.
Một trường hợp điển hình ngoài đời thực là câu chuyện của anh đầu bếp Lý Đông tại Hạ Môn, Trung Quốc. Sau khi mất tích bí ẩn vào năm 2019, anh được tìm thấy tại Ôn Châu vào một năm sau đó trong tình trạng không nhớ gì về quá khứ. May mắn thay, với sự hỗ trợ của người thân và quá trình phục hồi của não bộ, Lý Đông đã dần nhớ lại số QQ của em gái mình để tìm đường về nhà. Thực tế, quên ngược chiều giống như một ổ cứng bị lỗi đánh dấu tệp tin đã xóa; dữ liệu vẫn nằm đó, chờ ngày được khôi phục chứ không hề biến mất vĩnh viễn.
Tuy nhiên, dạng thức đối nghịch – quên thuận chiều – lại là một cơn ác mộng y khoa thực sự. Nếu quên ngược chiều là mất đi quá khứ, thì quên thuận chiều là mất đi tương lai. Bệnh nhân mắc chứng này có thể nhớ rõ những sự kiện từ nhiều thập kỷ trước nhưng lại không thể ghi nhớ những gì vừa xảy ra cách đó vài giây.
Henry Moraisen, người đã trải qua phẫu thuật cắt bỏ thùy thái dương hai bên (bao gồm cả hồi hải mã) ở tuổi 27 do mắc chứng động kinh nặng. Mặc dù chứng động kinh của ông đã thuyên giảm và trí thông minh, khả năng nhận thức và diễn đạt của ông trở lại bình thường, nhưng ông không thể nhớ những điều mới.
Henry Molaison, bệnh nhân nổi tiếng nhất trong lịch sử thần kinh học, là một ví dụ điển hình. Sau một ca phẫu thuật não, anh bị mắc kẹt trong một thực tại, nhớ hầu hết những gì mình đã trải qua trước năm 27 tuổi, bao gồm thông tin về gia đình và các sự kiện lớn xảy ra trên thế giới, nhưng có lẽ anh ấy chỉ nhớ khoảng 20 giây những gì đang xảy ra ngay bây giờ. Henry có thể đọc một cuốn tạp chí hàng trăm lần mà vẫn thấy mới mẻ, hay trò chuyện với một người bạn cả ngày chỉ bằng vài câu hỏi lặp đi lặp lại. Với họ, não bộ giống như một chiếc ổ cứng bị khóa ở chế độ “chỉ đọc” (read-only), mọi dữ liệu mới đều bị từ chối ghi nhận.
Một điểm thú vị là trí nhớ con người không phải là một khối duy nhất. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng ngay cả khi trí nhớ tuyên bố – nơi lưu trữ các sự kiện và trải nghiệm – bị phá hủy hoàn toàn, thì trí nhớ quy trình vẫn có thể tồn tại. Điều này giải thích tại sao Clive Wearing, một người đàn ông chỉ có 30 giây ký ức ngắn ngủi, vẫn có thể chơi những bản nhạc piano phức tạp một cách điêu luyện dù không nhớ mình đã từng học nhạc. Các kỹ năng như bơi lội, đạp xe hay sử dụng ngôn ngữ dường như được lưu trữ ở một “ngăn tủ” an toàn hơn trong cấu trúc não bộ.
Clive Waring đến từ Anh mắc chứng mất trí nhớ tiến triển và hồi tưởng nghiêm trọng, không thể nhớ bất cứ điều gì trong quá khứ hay hiện tại, và chỉ còn khoảng 30 giây trí nhớ tường thuật. Tuy nhiên, ông vẫn có thể giao tiếp bình thường với mọi người và nhận biết được một số điều quen thuộc. Mặc dù không thể nhớ các tác phẩm âm nhạc của chính mình và không thể nói nhiều về lý thuyết âm nhạc, ông vẫn có thể chơi được những bản nhạc piano và organ phức tạp.
Bên cạnh các tổn thương vật lý, chứng quên còn có thể do các bệnh lý tiến triển như Alzheimer hay các tác động hóa học từ thuốc và rượu. Việc lạm dụng rượu kinh niên dẫn đến thiếu hụt Vitamin B1 có thể gây ra những tổn thương não không thể đảo ngược, dẫn đến sự kết hợp của cả hai dạng quên ngược chiều và thuận chiều.
Ký ức không chỉ là những tệp tin dữ liệu khô khan; chúng là chất keo kết dính những trải nghiệm, hình thành nên tính cách, quan điểm và cái tôi của mỗi cá nhân. Khi ký ức bị mất đi, dù là một đoạn quá khứ hay khả năng nắm giữ hiện tại, con người cũng đang dần đánh mất đi chính bản thể của mình. Việc hy vọng vào một cú va đập để quên đi nỗi đau quá khứ, như cách các nhân vật trong phim thường làm, không chỉ là sự thiếu hiểu biết về khoa học mà còn là một hành vi tự chối bỏ bản thân đầy nguy hiểm. Cuộc sống vốn phức tạp, và ký ức – dù đau buồn hay hạnh phúc – chính là thứ làm nên sự phức tạp đáng trân trọng đó của mỗi con người.
