Tuyến Hỏa Xa Ngầm của Colson Whitehead là một trong những tiểu thuyết nổi bật của văn học đương đại Mỹ, từng giành Giải Pulitzer năm 2017. Tác phẩm không chỉ tái hiện một giai đoạn lịch sử đầy biến động mà còn đặt ra những câu hỏi sâu sắc về tự do, nhân phẩm và bản chất của một quốc gia được xây dựng trên những mâu thuẫn khó hòa giải.
Lấy cảm hứng từ “Underground Railroad” – mạng lưới bí mật có thật từng giúp nô lệ da đen chạy trốn khỏi miền Nam nước Mỹ – Colson Whitehead đã biến hệ thống này thành một tuyến đường sắt ngầm đúng nghĩa, với đường ray, nhà ga và những chuyến tàu bí ẩn. Chính lựa chọn mang tính hư cấu này tạo nên sức mạnh đặc biệt cho tác phẩm: nó không chỉ kể lại lịch sử, mà còn làm nổi bật cảm giác phi lý và tàn khốc của chế độ nô lệ.
Nhân vật trung tâm là Cora, một nữ nô lệ sinh ra tại đồn điền bông ở bang Georgia. Cuộc đời cô nối tiếp bi kịch của những thế hệ trước: bà ngoại bị bắt cóc từ châu Phi, mẹ trở thành huyền thoại khi bỏ trốn. Khi quyết định chạy trốn, Cora không chỉ tìm kiếm tự do cho riêng mình mà còn đối diện với di sản đau đớn của cả một dòng tộc. Hành trình của cô trải dài qua nhiều bang như South Carolina, North Carolina hay Tennessee, mỗi nơi lại là một hình thức áp bức khác nhau, từ tinh vi đến tàn bạo.
Xuyên suốt hành trình ấy là cuộc truy đuổi không khoan nhượng của Ridgeway – một thợ săn nô lệ ám ảnh với việc bắt lại những người bỏ trốn. Cuộc đối đầu giữa Ridgeway và Cora không chỉ là cuộc rượt đuổi thể xác, mà còn là sự đối lập giữa hai quan niệm về trật tự và tự do. Một bên tin vào quyền sở hữu con người, bên kia khẳng định quyền được sống như một con người đúng nghĩa.
Colson Whitehead xây dựng tác phẩm bằng sự kết hợp giữa hiện thực và phúng dụ. Những chi tiết tàn bạo của chế độ nô lệ – lao động kiệt quệ, bạo lực, sự sỉ nhục – được miêu tả trực diện, không né tránh. Song song với đó là những tầng nghĩa ẩn dụ về lịch sử nước Mỹ: một quốc gia luôn tồn tại trong trạng thái giằng co giữa lý tưởng tự do và thực tế bất công. Câu nói lặp lại trong sách, “Hãy nhìn ra ngoài khi tàu chạy, bạn sẽ thấy khuôn mặt thật của nước Mỹ”, như một lời nhắc rằng hành trình của Cora cũng chính là hành trình khám phá bản chất của cả một đất nước.
Một điểm đáng chú ý là cách tác giả khắc họa sự phức tạp trong hành vi con người. Không có ranh giới tuyệt đối giữa thiện và ác: có những người da trắng sẵn sàng giúp đỡ nô lệ bất chấp nguy hiểm, nhưng cũng có những người da đen quay lưng với đồng loại để bảo vệ bản thân. Chính sự đa chiều này khiến tác phẩm vượt ra khỏi khuôn khổ của một câu chuyện lịch sử đơn thuần.
Tuyến Hỏa Xa Ngầm không chỉ là hành trình trốn chạy, mà còn là hành trình nhận thức. Cora liên tục phải rời bỏ những nơi tưởng như an toàn để tiếp tục đi tiếp, giống như cách tự do luôn ở phía trước nhưng chưa bao giờ dễ nắm bắt. Cuốn sách để lại dư âm mạnh mẽ bởi nó không khép lại bằng một lời giải rõ ràng, mà giữ nguyên cảm giác bất an – thứ đã tồn tại trong suốt lịch sử mà nó phản chiếu.
