Truyện Cổ Nước Nam Quyển Thượng: Người Ta của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc là một tuyển tập đồ sộ, góp phần gìn giữ và hệ thống hóa kho tàng truyện cổ Việt Nam qua lăng kính đời sống thường dân. Thuộc bộ Truyện Cổ Nước Nam, quyển này tập trung vào những câu chuyện xoay quanh con người – từ sinh hoạt đời thường đến cách ứng xử, từ sự khôn ngoan đến thói dở hơi, từ đạo lý giản dị đến những nghịch cảnh trớ trêu.
Không giống những truyện cổ tích mang màu sắc thần kỳ, phần “Người Ta” thiên về các giai thoại đời sống, nơi nhân vật là những người rất gần gũi: anh học trò, ông thầy đồ, người nông dân, kẻ buôn bán, hay những cặp vợ chồng bình dân. Qua những câu chuyện như Đẽo cày giữa đường, Tam đại con gà, Bắt tép nuôi cò hay Chum vàng bắt được, người đọc dễ dàng nhận ra những bài học quen thuộc về thói a dua, sự dốt nát, lòng tham, hoặc sự khôn lỏi trong xã hội.
Một điểm nổi bật của tập sách là giọng điệu hài hước, đôi khi châm biếm nhẹ nhàng. Những câu chuyện tưởng như đơn giản lại chứa đựng sự quan sát tinh tế về con người. Nhân vật có thể ngu ngơ đến mức gây cười, nhưng phía sau đó là lời nhắc nhở về cách suy nghĩ độc lập, về hậu quả của việc thiếu hiểu biết hay hành động thiếu cân nhắc. Chính yếu tố này khiến tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc.
Truyện “Tù lì tám tiền” là một ví dụ tiêu biểu cho lối kể ấy. Sự ngây ngô của nhân vật chính được đẩy đến mức cực đoan, tạo nên chuỗi tình huống dở khóc dở cười. Nhưng đằng sau tiếng cười là hình ảnh của một kiểu người tồn tại trong xã hội: thật thà nhưng thiếu suy xét, dễ hiểu sai lời nói và hành động theo cách máy móc.
Tập truyện còn phản ánh rõ nét đời sống văn hóa và tư duy của người Việt xưa. Những câu chuyện về quan hệ gia đình, làng xóm, thầy – trò, vợ – chồng… đều mang dấu ấn của một xã hội nông nghiệp, nơi đạo lý và kinh nghiệm sống được truyền lại qua lời kể dân gian. Không cần những triết lý cao siêu, các bài học được gửi gắm một cách tự nhiên, dễ nhớ và dễ truyền miệng.
Công lao của Nguyễn Văn Ngọc không chỉ nằm ở việc sưu tầm mà còn ở cách ông hệ thống hóa và ghi chép lại một cách mạch lạc. Nhờ đó, những câu chuyện vốn tồn tại rời rạc trong dân gian đã trở thành một bộ sưu tập có giá trị lâu dài.
Truyện Cổ Nước Nam Quyển Thượng: Người Ta vì thế không chỉ là một tập truyện để đọc, mà còn là một phần ký ức văn hóa, nơi những tiếng cười, bài học và cách nhìn về con người được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
