Thánh Tông Di Thảo (khuyết danh) là một tập truyện truyền kỳ đặc sắc trong văn học trung đại Việt Nam, nơi những câu chuyện kỳ ảo, thần linh và quái dị được ghi chép lại với giọng điệu vừa huyền bí vừa mang tính chiêm nghiệm. Tác phẩm tồn tại như một bản thảo cổ không rõ tác giả và niên đại chính xác, nhưng lại có sức hấp dẫn lâu dài nhờ cách kết hợp giữa yếu tố lịch sử, tín ngưỡng và trí tưởng tượng dân gian.
Vấn đề tác giả của Thánh Tông Di Thảo vẫn còn nhiều tranh luận. Một số học giả cho rằng tác phẩm có liên hệ với Lê Thánh Tông, dựa trên cách xưng hô và phong cách văn chương mang dáng dấp của một bậc đế vương. Tuy nhiên, những chi tiết về địa danh và học vị xuất hiện trong sách lại cho thấy khả năng văn bản được bổ sung hoặc hoàn thiện vào thời muộn hơn, thậm chí kéo dài đến cuối thời Nguyễn. Vì vậy, nhiều ý kiến cho rằng đây là một tập hợp nhiều truyện được sáng tác qua nhiều thời kỳ khác nhau.
Nội dung tác phẩm gồm nhiều truyện ngắn mang màu sắc kỳ dị, trong đó nổi bật là những câu chuyện về yêu quái, thần linh, những hiện tượng siêu nhiên và các mối giao thoa giữa hai thế giới thực – ảo. Truyện “Yêu nữ Châu Mai” là một ví dụ tiêu biểu, nơi hình ảnh yêu tinh biến hóa khôn lường vừa gây sợ hãi vừa gợi cảm giác bí ẩn. Những nhân vật trong truyện thường đối mặt với những thế lực vượt ngoài hiểu biết, qua đó phản ánh niềm tin và nỗi ám ảnh của con người thời xưa trước thiên nhiên và thế giới vô hình.
Phần “Tựa” của tác phẩm cho thấy một quan niệm thú vị: dù Khổng Tử từng tránh nói về chuyện quỷ thần, nhưng người viết lại cho rằng thế giới rộng lớn chứa đựng vô vàn điều kỳ lạ mà con người không thể phủ nhận. Chính từ lập luận này, các câu chuyện trong sách được trình bày như những ghi chép có “kê cứu”, không đơn thuần là hư cấu mà còn mang ý nghĩa khám phá.
Về mặt nghệ thuật, Thánh Tông Di Thảo mang phong cách gần với dòng truyền kỳ phương Đông, có thể gợi liên tưởng đến các tác phẩm như Liêu Trai Chí Dị, nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng của văn học Việt Nam. Ngôn ngữ cô đọng, giàu hình ảnh, kết hợp giữa yếu tố thực và ảo tạo nên một không khí vừa huyền hoặc vừa suy tư.
Tác phẩm không chỉ đơn thuần kể chuyện kỳ lạ, mà còn phản ánh cách con người lý giải thế giới xung quanh mình. Những câu chuyện về quỷ thần, biến hóa hay điềm báo đều ẩn chứa những suy nghĩ về đạo lý, về số phận và về mối quan hệ giữa con người với vũ trụ.
Thánh Tông Di Thảo vì thế là một tư liệu quý, vừa có giá trị văn học, vừa mang ý nghĩa nghiên cứu văn hóa. Qua những trang viết nhuốm màu huyền bí, người đọc có thể cảm nhận được một thế giới quan phong phú, nơi thực và ảo đan xen, tạo nên sức hấp dẫn riêng của văn học cổ Việt Nam.
