Trong tâm thức của nhiều thế hệ người Việt, hình ảnh hàm răng đen bóng “hạt huyền” thường gợi nhớ về những bà, những mẹ của thế kỷ 19, 20. Từ lâu, giới khảo cổ học và nhân chủng học quốc tế vẫn mặc định rằng phong tục độc đáo này tại Đông Nam Á chỉ thực sự xuất hiện và phổ biến tại Việt Nam vào khoảng cuối thế kỷ 19.
Tuy nhiên, một khám phá khảo cổ học mang tính bước ngoặt mới đây đã viết lại hoàn toàn dòng thời gian này. Tại di chỉ Đông Xá thuộc miền Bắc Việt Nam, các nhà khoa học đã tìm thấy bằng chứng cổ xưa nhất thế giới về tục nhuộm răng đen, đưa nguồn gốc của nó quay ngược về tận 2.000 năm trước, tức thời đại đồ sắt.
Báo cáo chấn động này vừa được công bố trong tháng này trên tạp chí uy tín Archaeological and Anthropological Sciences. Một nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Quốc gia Úc (ANU) đã tiến hành phân tích men răng của ba bộ hài cốt được khai quật tại Đông Xá. Kết quả đã mở ra một cánh cửa hiếm hoi, kết nối trực tiếp những bí thuật làm đẹp của người Việt cổ đại với những thực hành văn hóa còn lưu giữ đến tận ngày nay.
Giải mã bí mật hóa học trên men răng cổ đại
Một trong những thách thức lớn nhất đối với các nhà khảo cổ khi nghiên cứu về tục nhuộm răng là làm sao phân biệt được đâu là răng nhuộm có chủ đích, và đâu là răng bị ố màu do thói quen nhai trầu cau – một tập quán cũng rất phổ biến trong khu vực. Trước đây, sự nhập nhằng này đã khiến việc xác định niên đại chính xác của tục nhuộm răng gặp nhiều khó khăn.
Để đi tìm câu trả lời xác đáng, nhóm nghiên cứu đã áp dụng những công nghệ hình ảnh hóa học tiên tiến nhất. Họ sử dụng kính hiển vi điện tử quét kết hợp với thiết bị huỳnh quang tia X cầm tay để phân tích sâu vào cấu trúc bề mặt men răng. Kết quả phân tích cho thấy sự hiện diện với nồng độ cao bất thường của hai nguyên tố: sắt và lưu huỳnh.
Các nhà khoa học kết luận rằng đây là dấu vết của một phản ứng hóa học có chủ đích. Muối sắt đã được kết hợp với tanin (một hợp chất có nhiều trong thực vật) để tạo thành hợp chất sắt tannate. Theo tạp chí Science, phát hiện này ngụ ý rằng người xưa đã cố tình bôi một loại hỗn hợp dạng hồ lên răng, chứ không phải là vết ố ngẫu nhiên.
Nhà khảo cổ học Yue Zhang, thành viên nhóm nghiên cứu, giải thích rõ sự khác biệt: “Nếu bạn chỉ nhai trầu, răng của bạn sẽ ngả sang màu nâu đen. Nhưng những gì chúng ta thấy ở đây là một màu đen tuyền, sâu thẳm”. Màu đen này là kết quả của một quy trình nhuộm răng tinh vi, không thể nhầm lẫn với bất kỳ thói quen sinh hoạt nào khác.
Trí tuệ vượt thời gian của người Việt cổ
Để kiểm chứng giả thuyết, nhóm nghiên cứu đã thực hiện một bước đi táo bạo: tái hiện lại quy trình của người xưa. Họ áp dụng một hỗn hợp dựa trên công thức mực sắt – mật truyền thống của người Việt lên răng động vật hiện đại.
Kết quả cho thấy sự trùng khớp hoàn toàn về mặt hóa học với những mẫu răng 2.000 năm tuổi tại Đông Xá. Điều này không chỉ xác nhận niên đại của phong tục mà còn chứng minh trình độ hiểu biết về hóa học đáng kinh ngạc của tổ tiên chúng ta.
Quy trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và kiến thức sâu sắc về tự nhiên. Theo Zhang, người Việt cổ đã biết chiết xuất tanin từ các loại thực vật như ngũ bội tử hoặc vỏ lựu, sau đó đun nóng với muối sắt. Nguồn sắt này có thể được lấy từ các dụng cụ lao động, vũ khí hoặc các khoáng chất giàu lưu huỳnh có sẵn trong tự nhiên. Thời đại đồ sắt, với sự phổ biến của các mỏ quặng và công cụ kim loại, đã cung cấp điều kiện vật chất hoàn hảo cho kỹ thuật này phát triển.
Hỗn hợp sau khi đun nóng sẽ tạo thành một loại thuốc nhuộm dạng hồ. Người xưa sẽ bôi hỗn hợp này lên răng lặp đi lặp lại trong suốt nhiều tuần lễ. Chưa dừng lại ở đó, để đạt được độ thẩm mỹ tối đa, họ còn sử dụng tro hoặc nhựa than dừa để đánh bóng, tạo nên lớp men đen bóng, lấp lánh như thủy tinh mà chúng ta thường gọi là “răng đen hạt huyền”.
Zhang nhận định: “Có vẻ như họ đã nghiền nát tất cả các loại thảo mộc, đặt chúng lên một con dao sắt và chờ đợi một phản ứng hóa học xảy ra”. Một hành động tưởng chừng đơn giản nhưng lại chứa đựng tư duy khoa học thực nghiệm sơ khai đầy tinh tế.
Tái định vị một giá trị văn hóa
Phát hiện tại Đông Xá không chỉ có ý nghĩa về mặt khảo cổ học mà còn mang giá trị văn hóa sâu sắc. Trong quá khứ, dưới con mắt của nhiều người phương Tây hoặc những định kiến hiện đại, tục nhuộm răng đen đôi khi bị xem là lạc hậu, thậm chí bị cho là có hại hoặc cần phải loại bỏ. Tuy nhiên, nghiên cứu này đã khẳng định rằng, ngay từ 2.000 năm trước, đây đã là một thực hành văn hóa được tôn vinh, phổ biến và mang tính thẩm mỹ cao trong cộng đồng.
Việc tìm thấy bằng chứng tại Đông Xá cho thấy tục lệ này không phải là một hiện tượng mới nổi vào thế kỷ 19, mà là một dòng chảy văn hóa xuyên suốt, bền bỉ qua hàng thiên niên kỷ. Nó minh chứng cho tính liên tục của bản sắc văn hóa Việt, nơi những bí quyết làm đẹp và chăm sóc cơ thể được trao truyền qua bao thế hệ.
Hàm răng đen của người Việt cổ không chỉ là trang sức, mà còn là minh chứng cho một xã hội đã biết làm chủ các phản ứng hóa học từ thiên nhiên để phục vụ đời sống. Những bộ hài cốt tại Đông Xá, sau 2.000 năm nằm sâu dưới lòng đất, nay đã cất tiếng nói, kể cho chúng ta nghe câu chuyện về sự sáng tạo và tinh tế của cha ông, khẳng định vị thế tiên phong của người Việt trong lịch sử văn hóa Đông Nam Á.
