Năm 2025, doanh số xe điện mới đã chiếm hơn 25% thị trường ô tô toàn cầu. Sự bùng nổ này kéo theo một hệ lụy tất yếu là sự xuất hiện của những núi pin thải khổng lồ trong tương lai. Theo dự báo của Hội đồng Quốc tế về Giao thông Vận tải Sạch (ICCT), số lượng pin xe điện thải bỏ sẽ đạt 1,2 triệu khối vào năm 2030 và có thể vọt lên 14 triệu khối vào năm 2040.
Trước áp lực đó, việc thu hồi các vật liệu cốt lõi như lithium, coban và niken để tái sử dụng đã trở thành một bài toán cấp bách, không chỉ nhằm bảo vệ môi trường mà còn để tự chủ nguồn cung nguyên liệu.
Tốc độ đổi mới và tăng trưởng của công nghệ tái chế pin toàn cầu đang vượt xa tốc độ phát triển của lĩnh vực sản xuất pin do dự báo lượng pin thải bỏ sẽ tăng đột biến trong tương lai.
Gần đây, Cơ quan Sáng chế châu Âu (EPO) và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã phát hành một báo cáo chung mang tên “Tuần hoàn pin: xu hướng đổi mới cho nguồn vật liệu quan trọng trong tương lai”. Báo cáo đã phân tích số liệu trong hai thập kỷ, bao trùm khoảng 16.000 phát minh, để chỉ ra một thực tế bất ngờ là tốc độ đổi mới của công nghệ tái chế đang bỏ xa tốc độ phát triển của sản xuất pin.
Từ năm 2017 đến 2023, số lượng bằng sáng chế tái chế pin có mức tăng trưởng kép hàng năm lên tới 42%, cao hơn nhiều so với mức 16% của lĩnh vực sản xuất. Thông thường trong lịch sử công nghiệp, tái chế luôn đi sau sản xuất một nhịp, nhưng ngành pin lại chứng kiến một diễn biến hoàn toàn trái ngược. Các quốc gia đang chạy đua vũ trang công nghệ để không bị gạt ra khỏi chuỗi giá trị.
Trong cuộc đua này, sự dịch chuyển quyền lực đang diễn ra cực kỳ mạnh mẽ. Trước năm 2019, các ông lớn đến từ Nhật Bản và Hàn Quốc như Toyota, LG hay Sumitomo Metal Mining từng thống trị bảng xếp hạng sáng chế tái chế pin.
Tuy nhiên, thời kỳ hoàng kim đó đã khép lại khi Trung Quốc vươn lên xác lập vị thế độc tôn. Năm 2023, châu Á nắm giữ 63% tổng số lượng họ bằng sáng chế quốc tế của lĩnh vực này, với động lực chính từ các doanh nghiệp Trung Quốc. Điển hình là Brunp (công ty con của CATL) đã vượt qua Toyota để trở thành đơn vị sở hữu nhiều bằng sáng chế quốc tế nhất giai đoạn 2020 đến 2023. Sự bứt phá của Brunp đã góp phần kéo tỷ trọng sở hữu trí tuệ của Trung Quốc trong lĩnh vực này tăng từ 5% vào năm 2013 lên tới 29% vào năm 2023.
Trung Quốc hiện đang kiểm soát vững chắc cả hai đầu của chuỗi giá trị là tinh luyện khoáng sản và tái chế vật liệu, với sự áp đảo tuyệt đối trong công nghệ thủy luyện.
Sự thống trị của Trung Quốc không chỉ nằm ở mảng tái chế mà còn bao trùm cả chuỗi cung ứng. Báo cáo của EPO và IEA chỉ rõ Trung Quốc hiện chi phối nguồn cung của 19 trong số 20 loại khoáng sản tinh luyện quan trọng nhất cho ngành năng lượng.
Ở mảng công nghệ thủy luyện (phương pháp tối ưu nhất hiện nay để thu hồi khoáng sản tinh khiết), Trung Quốc cũng chiếm phần lớn trong số 661 bằng sáng chế quốc tế được cấp trong ba năm qua. Giáo sư Yao Yonggang từ Đại học khoa học và công nghệ Hoa Trung nhận định rằng, sự vượt trội về sáng chế sẽ giúp các doanh nghiệp Trung Quốc củng cố vị thế, song song với việc phát triển các công nghệ tiên tiến như tái tạo vật liệu trực tiếp để giữ vững rào cản công nghệ cao.
Bên kia bán cầu, châu Âu cũng không khoanh tay đứng nhìn. Các tập đoàn như Umicore, BASF hay Ủy ban năng lượng nguyên tử Pháp đang nỗ lực thúc đẩy công nghệ với 20% thị phần đổi mới toàn cầu, tập trung vào thế mạnh tự động hóa, robot công nghiệp và tháo dỡ từ xa. Hàng loạt chính sách như Đạo luật công nghiệp Net-Zero hay Quy định về pin đã được ban hành để kích thích đầu tư.
Thế nhưng, nghịch lý lớn nhất mà châu Âu và Mỹ đang đối mặt lại không nằm ở kỹ thuật hay năng lực sản xuất. Nút thắt sinh tử của họ là tình trạng thiếu hụt trầm trọng nguồn pin thải. Theo các chuyên gia, với 80% năng lực sản xuất pin toàn cầu đang nằm ở Trung Quốc, các nhà máy tái chế mới mở ở phương Tây sẽ rơi vào cảnh thiếu nguyên liệu trầm trọng trong vòng 5 đến 10 năm tới.
Cuộc chiến tuần hoàn pin đã chính thức trở thành một đấu trường địa chính trị mới. Ông António Campinos, chủ tịch EPO, kết luận rằng những khu vực sở hữu hệ sinh thái công nghiệp vững chắc, chính sách hoàn thiện và nguồn nguyên liệu dồi dào sẽ là người chiến thắng. Ở thời điểm hiện tại, lợi thế lớn nhất đang nghiêng hẳn về phía Trung Quốc, trong khi phần còn lại của thế giới vẫn đang nỗ lực giải quyết bài toán cốt lõi về nguyên liệu đầu vào.
