Văn hóa làm việc vắt kiệt sức lực không phải là một hiện tượng mới. Khái niệm “karōshi” hay tử vong do làm việc quá sức đã bắt rễ từ rất lâu tại Nhật Bản. Sau thế chiến hai, quốc gia này đã thiết lập một giao ước ngầm giữa người lao động và giới chủ: sự trung thành và cống hiến tuyệt đối sẽ được đổi lấy công việc trọn đời. Dù vô cùng khắc nghiệt, thỏa thuận này đã giúp Nhật Bản vươn lên thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới chỉ trong vài thập kỷ ngắn ngủi.
Trong bối cảnh đó, hình ảnh những “salaryman” – nam nhân viên văn phòng mặc vest – đã trở thành một biểu tượng. Họ đến công ty từ chuyến tàu sớm nhất, bỏ bữa trưa, uống rượu với sếp đến khuya để mong thăng tiến và chỉ chợp mắt vài giờ mỗi đêm.
Việc từ bỏ công việc gần như là điều cấm kỵ vì sẽ phải đối mặt với sự kỳ thị nặng nề từ xã hội. Dù từng được ngợi ca như những anh hùng thầm lặng thời hậu chiến, những người lao động này bắt đầu gục ngã và tử vong ngay tại bàn làm việc.
Thuật ngữ karōshi (tử vong do làm việc quá sức) bắt nguồn từ văn hóa doanh nghiệp khắc nghiệt và hệ thống “salaryman” ở Nhật Bản thời hậu chiến, và hiện vẫn là một vấn đề nghiêm trọng với hàng ngàn ca tử vong mỗi năm.
Ngay từ năm 1969, Nhật Bản đã ghi nhận hàng loạt ca đột quỵ và nhồi máu cơ tim liên quan đến cường độ làm việc tàn khốc. Căng thẳng tột độ còn dẫn đến những vụ tự tử thương tâm, hay còn gọi là “karojisatsu”, cùng những trường hợp tử vong do suy dinh dưỡng. Đến đầu những năm 1980, thảm kịch này trở nên phổ biến đến mức từ khóa “karōshi” chính thức ra đời.
Dù nhiều thập kỷ đã trôi qua, vấn đề này vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại. Theo dữ liệu từ bộ y tế Nhật Bản, năm 2024 đã ghi nhận ít nhất 1.304 trường hợp karōshi. Tính đến năm 2023, khoảng 10,1% nam giới và 4,2% nữ giới ở nước này phải làm việc hơn 60 giờ mỗi tuần, tương đương 12 giờ một ngày. Với những người làm việc tự do, con số này lên tới 15,4% ở nam và 7,8% ở nữ. Đáng báo động hơn, phụ nữ trẻ đang ngày càng bị cuốn sâu vào văn hóa làm việc độc hại này.
Sự phẫn nộ của công chúng từng bùng lên dữ dội vào năm 2015 sau cái chết của Matsuri Takahashi. Nữ nhân viên 24 tuổi làm việc tại một công ty quảng cáo hàng đầu Nhật Bản đã tự kết liễu đời mình sau chuỗi ngày làm thêm hơn 100 giờ mỗi tháng và chỉ ngủ khoảng 10 giờ mỗi tuần. Nhờ nỗ lực bền bỉ của mẹ cô, truyền thông đã vào cuộc và công ty này cuối cùng phải chịu trách nhiệm.
Tuy nhiên, dù chính phủ Nhật Bản đã cố gắng cải cách quy định về giờ làm việc, tiến độ vẫn rất chậm chạp. Thậm chí, những nỗ lực này còn đứng trước nguy cơ đổ vỡ dưới thời của Sanae Takaichi, một quan chức từng tuyên bố bà chỉ ngủ hai tiếng mỗi đêm.
Mặc dù chính quyền Nhật Bản đã nỗ lực cải cách sau các vụ án gây chấn động như cái chết của Matsuri Takahashi vào năm 2015, tiến triển vẫn còn chậm và có nguy cơ bị thụt lùi dưới thời Sanae Takaichi.
Thế nhưng, karōshi giờ đây không còn bị giới hạn trong biên giới Nhật Bản. Một nghiên cứu công bố năm 2021 của tổ chức y tế thế giới (WHO) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo toàn cầu. Dữ liệu chỉ ra rằng chỉ riêng trong năm 2016, khoảng 745.000 người trên thế giới đã tử vong do các bệnh lý về tim mạch và đột quỵ bắt nguồn từ việc làm việc quá sức.
WHO khẳng định những người làm việc từ 55 giờ trở lên mỗi tuần có nguy cơ đột quỵ cao hơn 35% và nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ cao hơn 17% so với những người làm việc theo tiêu chuẩn 35 đến 40 giờ.
Karōshi không còn là vấn đề riêng của Nhật Bản mà đã trở thành một cuộc khủng hoảng toàn cầu, giết chết khoảng 745.000 người trên toàn thế giới mỗi năm, theo nghiên cứu của tổ chức y tế thế giới.
Đàn ông đang là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi chiếm đến 72% tổng số ca tử vong. Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là hai khu vực gánh chịu hậu quả tồi tệ nhất, đồng thời vấn nạn này cũng đang lan rộng khắp các nước ở Nam Bán Cầu.
Ngay cả tại Tây Âu và Bắc Mỹ, những nơi vốn nổi tiếng với hệ thống bảo vệ quyền lợi người lao động mạnh mẽ, văn hóa làm việc cũng đang chuyển biến theo chiều hướng tiêu cực. Sự phát triển của các công cụ giao tiếp điện tử và mô hình làm việc từ xa đã xóa nhòa hoàn toàn ranh giới giữa không gian văn phòng và chốn nghỉ ngơi. Cùng với đó, nền kinh tế tự do đang gieo rắc tư duy độc hại rằng con người phải không ngừng cày cuốc bất kể ngày đêm.
Khái niệm làm việc đến chết không còn gói gọn trong hình ảnh một nhân viên kiệt sức ngủ gật trên chuyến tàu điện ngầm lúc nửa đêm ở Tokyo. Nạn nhân của karōshi giờ đây có thể là bất kỳ ai, hiện diện ở khắp mọi nơi và đang dần bị vắt kiệt sức lực một cách thầm lặng ngay trước mắt chúng ta.
