Nếu bạn đang tìm kiếm một cuốn sách có khả năng làm rung chuyển những nhận thức thông thường về lịch sử thì Những nhân chứng cuối cùng của Svetlana Alexievich chính là cái tên không thể bỏ qua. Đây là tác phẩm thứ hai trong dòng chảy Những giọng nói không tưởng, bộ sách đã góp phần quan trọng mang về cho nữ nhà văn Belarus giải Nobel văn chương năm 2015. Mình từng tự hỏi tại sao một tác giả chuyên viết văn xuôi tư liệu lại có thể gây chấn động đến vậy cho đến khi thực sự chìm đắm vào những trang viết này.
Ý tưởng về cuốn sách thực chất nảy sinh rất tình cờ khi Alexievich đi thực tế cho tác phẩm đầu tay về những người phụ nữ trong chiến tranh. Giữa những ngôi làng Nga hậu chiến vắng bóng đàn ông, bà nhận ra trong mỗi ngôi nhà góa bụa luôn tồn tại hai dòng ký ức song song, một của người mẹ và một của đứa con. Từ đó, bà phát hiện ra một kho cất giữ nỗi đau hoàn toàn tinh khôi mà bấy lâu nay chúng ta thường vô tình lướt qua, đó chính là ký ức trẻ thơ.
Điểm khác biệt lớn nhất của cuốn sách này so với những tư liệu lịch sử khô khan chính là góc nhìn. Chúng ta vốn đã quá quen với việc nghe người lớn bàn luận về chiến tranh qua những con số, chiến thuật hay lý lẽ chính trị. Thế nhưng, chỉ qua đôi mắt của trẻ thơ, sự điên rồ và hung bạo phi nhân tính của chiến tranh mới hiện lên một cách trần trụi nhất. Để thực hiện tác phẩm này, Alexievich đã phải kiên nhẫn lắng nghe những người trưởng thành hồi tưởng lại quá khứ khi họ mới chỉ là những đứa trẻ 4 đến 12 tuổi. Bà chia sẻ rằng việc gột sạch cái vẻ người lớn từ những lời kể là một thách thức lớn. Một vị giáo sư sử học có thể nói rất hay về bối cảnh thời đại, nhưng bà cần dành tới năm giờ đồng hồ chỉ để tìm lại hình ảnh cậu bé năm xưa đứng nhìn mẹ bị quân Đức lôi đi.
Hơn một trăm câu chuyện trong Những nhân chứng cuối cùng giống như những lát cắt sắc lẹm về cuộc Chiến tranh Vệ quốc tại Belarus, nơi đầu tiên hứng chịu đòn tấn công bất ngờ của phát xít. Những chi tiết như đứa trẻ thắc mắc tại sao người ta lại bắn mẹ mình khi bà đẹp đến thế đã chứng minh một điều mà Alexievich hằng tin tưởng, đó là nước mắt trẻ thơ dù chỉ một giọt cũng nặng hơn mọi lý lẽ chiến tranh.
Cảm giác khi đọc cuốn sách này rất đặc biệt, nó thôi thúc người ta phải tìm về những chứng tích thực sự. Có những người đã lặn lội đến tận Con đường Sống ở Saint Petersburg, tuyến đường huyết mạch nối Leningrad với thế giới bên ngoài trong 900 ngày bị bao vây, chỉ để cảm nhận rõ hơn những gì các nhân vật trong sách đã trải qua. Dù ngày nay rừng bạch dương đã xanh tốt, nhưng ký ức về nạn đói kinh hoàng khiến con người phải tước cả vỏ cây để ăn vẫn còn in hằn trong từng cột mốc lịch sử.
