Đẹp của Khái Hưng là một trong những tiểu thuyết muộn, phản ánh rõ sự chuyển biến trong tư duy nghệ thuật của cây bút trụ cột thuộc Tự Lực Văn Đoàn. Nếu các tác phẩm trước đó như Nửa Chừng Xuân, Đoạn Tuyệt hay Lạnh Lùng chủ yếu hướng đến phê phán lễ giáo phong kiến và bênh vực quyền sống cá nhân, thì Đẹp lại đi sâu vào một vấn đề khác: bản chất của cái đẹp và giới hạn của “nghệ thuật vị nghệ thuật”.
Trung tâm của tiểu thuyết là mối quan hệ giữa họa sĩ Nam và Lan. Tình yêu của họ không được xây dựng theo kiểu thông thường, mà gắn chặt với cảm hứng nghệ thuật. Nam không nhìn Lan như một con người cụ thể, mà như một biểu tượng của cái đẹp – một hình ảnh tinh khôi được lý tưởng hóa. Cô trở thành nguồn cảm hứng, một “bức họa sống” mà anh muốn giữ lại mãi trong trạng thái nguyên sơ.
Chính ở điểm này, tác phẩm đặt ra một nghịch lý: khi cái đẹp bị tôn thờ tuyệt đối, nó có còn thuộc về đời sống hay không? Nam yêu Lan, nhưng tình yêu ấy mang tính chiêm ngưỡng nhiều hơn là gắn bó thực tế. Khi hai người bước vào hôn nhân, thế giới lý tưởng ấy nhanh chóng sụp đổ. Những gì từng được nâng lên thành nghệ thuật không thể tồn tại nguyên vẹn trong đời sống thường nhật. Sự va chạm giữa lý tưởng và thực tế khiến mối quan hệ dần rạn nứt.
Có thể thấy rõ sự tương đồng trong cách xây dựng hình tượng với Dorian Gray trong The Picture of Dorian Gray của Oscar Wilde. Nếu Dorian cố giữ tuổi trẻ và cái đẹp bằng cách gửi sự biến đổi vào bức chân dung, thì Nam cũng cố “đóng khung” vẻ đẹp của Lan trong ký ức và nghệ thuật. Nhưng cả hai đều phải đối diện với một thực tế: cái đẹp không thể tách rời thời gian và đời sống.
Một phương diện đáng chú ý khác là cách tác phẩm phản ánh tâm trạng của một lớp trí thức trẻ trước những biến động lớn của thời đại, khi Thế Chiến II đang cận kề và các trào lưu tư tưởng mới bắt đầu lan rộng. Trong bối cảnh ấy, việc theo đuổi “nghệ thuật vị nghệ thuật” dần bộc lộ giới hạn. Những nhân vật trong Đẹp từng mang khát vọng sáng tạo và đổi mới, nhưng khi rơi vào trạng thái cực đoan, họ lại trở nên xa rời thực tế, sống trong ảo tưởng và thiếu trách nhiệm với chính cuộc đời mình.
Văn phong của Khái Hưng trong tác phẩm này vẫn giữ được sự mạch lạc, tinh tế, nhưng đồng thời mang nhiều suy tư hơn. Không còn chỉ là những xung đột xã hội rõ nét, Đẹp đi vào những mâu thuẫn tinh thần: giữa nghệ thuật và đời sống, giữa lý tưởng và thực tại, giữa cái đẹp và sự thật.
Đẹp vì thế không chỉ là câu chuyện tình yêu, mà là một sự tự vấn. Nó đặt ra câu hỏi về giá trị của nghệ thuật khi tách rời đời sống, và về cái giá mà con người phải trả khi biến lý tưởng thành một thứ tuyệt đối. Trong hành trình văn chương của Khái Hưng, đây là tác phẩm cho thấy rõ một bước ngoặt: từ niềm tin mạnh mẽ vào cá nhân, đến sự hoài nghi về chính những giá trị mà thế hệ ông từng theo đuổi.
