Hà Nội Cũ Nằm Đây của Ngọc Giao là một cuốn sách mang dáng dấp hồi ức, nhưng không dừng lại ở ký ức cá nhân. Nó giống như một lát cắt sống động về đời sống văn hóa, báo chí và con người của Hà Nội trong giai đoạn đầu thế kỷ XX – khi đô thị này đang chuyển mình giữa truyền thống và hiện đại.
Ngọc Giao, tên thật Nguyễn Huy Giao, sinh ra ở Huế nhưng phần lớn cuộc đời lại gắn với Hà Nội. Ông thuộc lớp nhà văn – nhà báo trưởng thành từ những năm 1930, khi đời sống báo chí bắt đầu phát triển mạnh. Chính trải nghiệm trực tiếp trong môi trường ấy đã giúp ông ghi lại những chi tiết mà người sau khó có thể tìm thấy trong các tài liệu lịch sử thông thường.
Cuốn sách đưa người đọc trở về một Hà Nội không chỉ có phố phường cổ kính, mà còn có nhịp sống nghề nghiệp rất cụ thể. Đó là thời kỳ các tờ báo như Phong Hóa, Ngày Nay, Tiểu Thuyết Thứ Bảy tạo nên một không khí văn chương sôi động. Trong thế giới ấy, Ngọc Giao không đứng ngoài quan sát mà là người trong cuộc: vừa viết, vừa làm thư ký tòa soạn, vừa chứng kiến những chuyển động của nghề báo. Qua từng trang viết, những nhân vật tưởng như chỉ còn là cái tên trong lịch sử lại hiện lên với dáng vẻ đời thường, có thói quen, có cá tính, có cả những toan tính rất người.
Một trong những hình ảnh đáng nhớ là chân dung Vũ Đình Long – chủ bút, người làm kinh doanh văn chương với một tinh thần táo bạo hiếm thấy thời bấy giờ. Không phải là những dòng tiểu sử khô cứng, mà là những chi tiết cụ thể: dáng đi, cách làm việc, không gian tòa soạn… Những mảnh ghép ấy tạo nên một bức tranh sinh động về giới trí thức Hà Nội thời kỳ đầu hiện đại hóa.
Không chỉ dừng lại ở báo chí, Hà Nội Cũ Nằm Đây còn mở rộng ra nhiều phương diện đời sống khác. Người đọc bắt gặp không khí sân khấu, thú chơi cây cảnh, bóng đá, nghề in ấn – từ những máy in thô sơ cho đến các xưởng in quy mô hơn khi có sự tham gia của những người như Nguyễn Văn Vĩnh. Tất cả được kể lại bằng một giọng điệu chậm rãi, nhiều chi tiết nhỏ, nhưng chính những chi tiết ấy lại làm nên sức nặng của ký ức.
Điều khiến cuốn sách có giá trị lâu dài nằm ở cách Ngọc Giao ghi chép. Ông không cố dựng lên một Hà Nội hào nhoáng hay lý tưởng hóa quá khứ. Thành phố hiện ra với cả những điều bình dị, thậm chí lặng lẽ: những con người mưu sinh, những nghề nhỏ bé, những nỗi buồn không tên. Ký ức vì thế không chỉ là hoài niệm, mà còn là một dạng tư liệu sống, giúp người đọc hình dung rõ hơn về đời sống xã hội một thời.
Với những người chưa từng trải qua giai đoạn ấy, cuốn sách giống như một cánh cửa dẫn vào quá khứ, nơi từng chi tiết nhỏ đều có ý nghĩa. Còn với những ai từng gắn bó với Hà Nội xưa, những trang viết này khơi lại một lớp ký ức đã lùi xa nhưng chưa mất đi. Ở cả hai trường hợp, Hà Nội Cũ Nằm Đây vẫn giữ được vị trí riêng: một cuốn sách vừa mang giá trị văn chương, vừa có ý nghĩa như một nguồn tư liệu quý về một thời đã qua của Hà Nội.
