Cách đây khoảng 4 thiên niên kỷ, tại vùng trung lưu sông Dương Tử, văn hóa Thạch Gia Hà (Shijiahe) đã phát triển rực rỡ như một trong những trung tâm đô thị tiên tiến nhất của Trung Quốc thời kỳ đồ đá mới. Họ sở hữu những cung điện bề thế, hệ thống quản lý nước quy mô và kỹ thuật chế tác ngọc bích tinh xảo.
Thế nhưng, nền văn minh này đã bất ngờ suy tàn và biến mất, để lại một khoảng trống lịch sử lớn. Trong nhiều thập kỷ, các giả thuyết phổ biến thường đổ lỗi cho các cuộc chiến tranh đẫm máu hoặc sự xâm lược từ các bộ tộc láng giềng.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí National Science Review đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác: kẻ thù thực sự không mang gươm giáo, mà đến từ bầu trời.
Khoảng 4.000 năm trước, một xã hội tinh vi ở trung lưu sông Dương Tử của Trung Quốc, nổi tiếng với các cung điện, hệ thống quản lý nước và ngọc bích được chế tác tinh xảo, bỗng nhiên trở nên hoang vắng.
Niên giám lượng mưa từ lòng đất
Để giải mã bí ẩn này, các nhà nghiên cứu không tìm kiếm vũ khí hay xương cốt chiến binh, mà tìm đến hang Heshang. Tại đây, họ tập trung vào những măng đá – những cột đá vôi hình thành chậm chạp qua hàng ngàn năm từ nước nhỏ giọt. Mỗi giọt nước giàu khoáng chất khi khô đi sẽ để lại một lớp canxi cacbonat mỏng, vô tình lưu giữ lại các dấu vết hóa học của khí hậu thời bấy giờ.
Bằng cách khoan và lấy hàng trăm mẫu vi mô từ măng đá, nhóm nghiên cứu đã phân tích các đồng vị oxy và nguyên tố vi lượng để tái tạo lại một “niên giám lượng mưa” chi tiết cho thung lũng trung lưu sông Dương Tử trong khoảng thời gian từ 4.600 đến 3.500 năm trước. Với 925 phép đo được thực hiện, họ đã nhìn thấy sự thay đổi khí hậu kịch tính đã định đoạt số phận của cả một nền văn minh.
Dữ liệu cho thấy khí hậu thời kỳ đó dao động dữ dội. Có ba giai đoạn khô hạn với lượng mưa dưới 700mm mỗi năm, nhưng đáng sợ hơn là hai giai đoạn ẩm ướt kéo dài với lượng mưa vượt quá 1.000mm. Bước ngoặt chí mạng xảy ra vào khoảng 3.950 năm trước, khi một đợt mưa lớn bất thường bắt đầu và kéo dài dai dẳng trong nhiều thập kỷ.
Bằng cách khoan hàng trăm mẫu vi mô từ một măng đá trong hang Heshang, các nhà nghiên cứu đã tạo ra một “niên giám lượng mưa” kéo dài ngàn năm cho thung lũng trung lưu sông Dương Tử. Họ đã thực hiện 925 phép đo để ước tính lượng mưa hàng năm tương đối trong khoảng thời gian từ 4.600 đến 3.500 năm trước.
Khi nước trở thành thảm họa
Những thập kỷ mưa không ngớt đó đã gây ra hậu quả tàn khốc. Các vùng đất ngập nước mở rộng không kiểm soát, lũ lụt xảy ra liên miên biến những vùng đất thấp màu mỡ thành đầm lầy ngập úng. Đối với một xã hội dựa vào nông nghiệp như Thạch Gia Hà, đây là đòn chí mạng. Nền tảng sản xuất lương thực bị phá hủy hoàn toàn, đất đai không thể canh tác, dẫn đến nạn đói và sự sụt giảm dân số nghiêm trọng.
Các bằng chứng khảo cổ học khớp nối hoàn hảo với dữ liệu khí hậu này. Dân số của khu vực đạt đỉnh vào khoảng 4.400 đến 4.100 năm trước, nhưng sau đó lao dốc không phanh ngay khi giai đoạn ẩm ướt bắt đầu. Người dân buộc phải bỏ hoang các trung tâm đô thị phồn hoa để di tản lên những vùng đất cao hơn, bắt đầu một thời kỳ phân tán kéo dài hàng thế kỷ.
Điều thú vị là nghiên cứu cũng chỉ ra rằng người Thạch Gia Hà có khả năng thích ứng tốt với hạn hán hơn là lũ lụt. Trong các đợt khô hạn trước đó, họ đã linh hoạt chuyển đổi cây trồng từ lúa nước sang kê – loại ngũ cốc chịu hạn tốt và duy trì được sự ổn định xã hội. Nhưng trước sức mạnh hủy diệt của lũ lụt kéo dài, họ hoàn toàn bất lực.
Giáo sư Gideon M. Henderson từ Đại học Oxford nhận định: “Dữ liệu cho phép chúng tôi chứng minh rằng mưa lớn cũng có thể gây ra vấn đề nghiêm trọng cho các xã hội cổ đại, không kém gì hạn hán”.
Bài học cho hiện tại
Sự sụp đổ của Thạch Gia Hà diễn ra trong bối cảnh của sự kiện biến đổi khí hậu toàn cầu cách đây 4.200 năm. Trong khi nhiều nền văn minh khác trên thế giới sụp đổ vì hạn hán trong giai đoạn này, thì Thạch Gia Hà lại bị nhấn chìm bởi lũ lụt.
Mặc dù lượng mưa đỉnh điểm thời đó (khoảng 1.200mm/năm) vẫn thấp hơn một số mức cực đoan được ghi nhận trong thế kỷ qua, nhưng sự khác biệt nằm ở khả năng ứng phó. Ngày nay, hệ thống thủy lợi và đê điều hiện đại giúp trung lưu sông Dương Tử vẫn là vựa lúa của Trung Quốc bất chấp thiên tai.
Tác giả chính Jin Liao từ Đại học Địa chất Trung Quốc nhấn mạnh rằng câu chuyện của Thạch Gia Hà là lời cảnh tỉnh về tầm quan trọng của cơ sở hạ tầng quản lý nước và hệ thống quản trị trong việc bảo đảm an ninh lương thực trước biến đổi khí hậu.
Khi trái đất nóng lên và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng khó lường, số phận của nền văn hóa Thạch Gia Hà nhắc nhở chúng ta rằng: sự tích tụ chậm chạp của nước qua nhiều thế hệ cũng nguy hiểm và tàn khốc không kém gì những đợt hạn hán cháy da.
