Câu nói gây sốc: Não đang “ăn chính nó”?
Hình ảnh lan truyền trên mạng ghi rằng: “Your brain is constantly eating itself through phagocytosis…”, tạm dịch là “Não của bạn liên tục tự ăn chính nó thông qua thực bào”.
Fact được chia sẻ bởi 1 fanpage nổi tiếng toàn cầu.
Cách diễn đạt này tạo cảm giác não đang tự hủy hoại từng ngày. Tuy nhiên, khi tách từng thành phần để kiểm chứng, bức tranh khoa học thực tế phức tạp và chính xác hơn nhiều.
Thực bào trong não có thật không?
Có.
Phagocytosis, hay thực bào, là quá trình tế bào bao lấy và tiêu hóa các phần tử nhỏ hơn như vi khuẩn, mảnh vỡ tế bào hoặc cấu trúc hư hỏng. Trong não, vai trò này thuộc về microglia, một loại tế bào miễn dịch cư trú thường trực trong hệ thần kinh trung ương.
Theo Kettenmann và cộng sự đăng trên Physiological Reviews năm 2011, microglia liên tục giám sát mô thần kinh và thực hiện thực bào để loại bỏ tế bào chết và mảnh vụn tế bào. Nghiên cứu của Nimmerjahn và cộng sự trên Science năm 2005 cũng cho thấy microglia ở trạng thái “nghỉ” thực ra luôn di chuyển các nhánh tế bào để khảo sát môi trường xung quanh.
Nói cách khác, việc có các tế bào trong não thực hiện thực bào là sự thật.
Não có thực sự “ăn chính nó”?
Đúng một phần, nhưng không theo nghĩa tiêu cực.
Theo Paolicelli và cộng sự đăng trên Science năm 2011, microglia tham gia vào quá trình “synaptic pruning”, tức cắt tỉa khớp thần kinh trong giai đoạn phát triển não. Các synapse yếu hoặc không cần thiết sẽ bị loại bỏ để tối ưu hóa mạng lưới thần kinh. Schafer và cộng sự trên Neuron năm 2012 tiếp tục chứng minh rằng microglia sử dụng hệ thống bổ thể để nhận diện và loại bỏ các synapse này.
Điều đó có nghĩa là não thực sự loại bỏ một phần cấu trúc của chính nó. Tuy nhiên, đây là cơ chế tái cấu trúc và bảo trì sinh lý bình thường, tương tự như việc cơ thể thay mới tế bào da hoặc tế bào ruột. Nó không phải quá trình tự hủy hoại.
Khi nào việc “ăn” này trở thành vấn đề?
Theo Heneka và cộng sự trên The Lancet Neurology năm 2015, trong các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, hoạt động của microglia có thể rối loạn. Khi đó, chúng có thể phản ứng quá mức, gây viêm thần kinh và góp phần làm tổn thương synapse hoặc tế bào thần kinh.
Tuy nhiên, đó là bối cảnh bệnh lý. Ở người khỏe mạnh, thực bào trong não đóng vai trò dọn dẹp và duy trì ổn định môi trường thần kinh.
Kết luận: Đúng về sinh học, sai ở cách diễn đạt
Thông tin trong hình không phải bịa đặt. Não thực sự có các tế bào liên tục thực hiện thực bào và loại bỏ một số cấu trúc của chính nó. Các nghiên cứu trên Science, Neuron, Physiological Reviews và Nature Medicine đều xác nhận điều này.
Tuy nhiên, cụm từ “não đang ăn chính nó” là cách nói giật gân, dễ khiến người đọc nghĩ đến sự tự hủy liên tục. Thực tế, đây là cơ chế bảo trì và tối ưu hóa bình thường của hệ thần kinh. Nếu viết chính xác hơn, câu đó nên là: não liên tục tự dọn dẹp và tái cấu trúc để duy trì chức năng ổn định.
Vì vậy, nội dung trên mạng không hoàn toàn sai, nhưng cũng không phản ánh đầy đủ và chính xác bản chất khoa học của hiện tượng.
