Trong kỷ nguyên kỹ thuật số, các thuyết âm mưu dường như đang sinh sôi nảy nở với tốc độ chóng mặt trên khắp các nền tảng mạng xã hội. Từ những quan điểm phi khoa học như phong trào phủ nhận độ cong của Trái Đất, làn sóng bài trừ vắc-xin, cho đến những thuyết âm mưu mang tính thời sự hơn như cáo buộc sứ mệnh không gian Artemis II chỉ là một vở kịch được dàn dựng.
Hiện tượng tâm lý và xã hội học này đã nhanh chóng lọt vào tầm ngắm của giới nghiên cứu hàn lâm, tạo ra một kho tàng tài liệu phân tích đồ sộ. Dẫu vậy, đằng sau những con số thống kê tưởng chừng như đáng báo động về tỷ lệ người tin vào thuyết âm mưu, một lỗ hổng nghiêm trọng đang dần lộ diện: liệu bao nhiêu phần trăm trong số những người tham gia khảo sát thực sự tin vào những gì họ đánh dấu trên bảng hỏi?
Sự lây lan của các thuyết âm mưu trên mạng xã hội đang thu hút sự chú ý của giới học thuật, nhưng độ tin cậy và sự chân thành của những người tham gia khảo sát thường bị bỏ qua.
Theo một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Royal Society Open Science, câu trả lời có thể khiến nhiều nhà khoa học phải giật mình. Dữ liệu mà giới học thuật dựa vào bấy lâu nay có thể chứa đựng một tỷ lệ “nhiễu” không hề nhỏ, xuất phát từ sự thiếu chân thành của chính những người tham gia khảo sát.
Mặc dù giới chuyên gia chưa thể khẳng định chắc chắn liệu niềm tin vào các thuyết âm mưu có thực sự gia tăng mạnh mẽ trong công chúng hay không, nhưng những tác động tiêu cực của nó là không thể phủ nhận. Điển hình như trong đại dịch Covid-19, làn sóng tin giả đã gây cản trở nghiêm trọng đến các nỗ lực y tế cộng đồng và làm xói mòn niềm tin vào các chương trình tiêm chủng.
Tuy nhiên, khi phân tích căn nguyên của vấn đề, các nhà tâm lý học nhận thấy hai nguyên nhân chính dẫn đến những sai số trong khảo sát. Nguyên nhân đầu tiên bắt nguồn từ sự bất cẩn – người tham gia chỉ đơn giản là điền bừa mà không đọc kỹ nội dung.
Nguyên nhân thứ hai, đáng lo ngại và khó kiểm soát hơn nhiều, chính là hành vi cố tình trêu chọc – hay còn gọi là “troll” – từ phía người trả lời. Họ hoàn toàn tỉnh táo, nhưng lại chủ đích đưa ra những câu trả lời vô lý nhằm phá hoại công trình nghiên cứu hoặc chỉ để giải trí cá nhân.
Có hai lý do chính khiến dữ liệu khảo sát bị nhiễu: người trả lời thiếu chú ý hoặc cố tình trêu chọc các nhà nghiên cứu bằng những câu trả lời sai sự thật.
Để lật tẩy những kẻ chơi khăm này, một cuộc thử nghiệm đầy sáng tạo đã được tiến hành vào năm 2024 thông qua hệ thống YouGov tại Úc, thu hút 1.044 người tham gia. Bên cạnh những thuyết âm mưu phổ biến, các nhà khoa học đã cố tình cài cắm một ý tưởng cực kỳ phi lý và hoàn toàn bịa đặt: “Lực lượng Vũ trang Canada đang bí mật lai tạo một đội quân gấu mèo biến đổi gen để phục vụ cho mục đích xâm lược toàn cầu”.
Đáng kinh ngạc là có tới 20 phần trăm người tham gia đã chọn tán thành thuyết âm mưu hoang đường này, hoặc thừa nhận rằng họ đã cố tình trả lời thiếu nghiêm túc khi bị chất vấn ở phần sau của bài kiểm tra.
Nối tiếp thành công của phương pháp này, một nhóm chuyên gia quốc tế đến từ Úc, New Zealand, Đức và Anh đã tiến hành một nghiên cứu sâu rộng hơn trên 1.020 người dân New Zealand. Bảng hỏi lần này bao gồm 13 thuyết âm mưu, trong đó có hai thuyết bịa đặt – bao gồm cả câu chuyện về đội quân gấu mèo vũ trang. Để khuyến khích sự trung thực, nhóm nghiên cứu đã cam kết trả thù lao đầy đủ cho người tham gia bất kể họ có khai báo sự thật về hành vi “troll” của mình hay không.
Kết quả thu được đã phơi bày một thực trạng đáng lưu tâm: có 8,3 phần trăm người tham gia tự thú nhận đã trả lời thiếu chân thành và 7,2 phần trăm công khai tán thành thuyết âm mưu về gấu mèo. Tổng hợp lại, tỷ lệ phản hồi thiếu trung thực chiếm đến 13,3 phần trăm tổng quy mô mẫu.
Mặc dù con số này nghe qua có vẻ khiêm tốn, nhưng tác động của nó đối với kết quả thống kê lại vô cùng to lớn. Lấy ví dụ, tỷ lệ người tin rằng trận động đất kinh hoàng tại Canterbury bị quân đội Mỹ kích hoạt bằng xung điện từ đã nhảy vọt từ 3,3 phần trăm lên 7,5 phần trăm – tức là tăng hơn gấp đôi – chỉ vì sự hiện diện của nhóm người trả lời thiếu nghiêm túc này.
Mặc dù dữ liệu bị nhiễu làm thay đổi một số ước tính, nó không phá hủy hoàn toàn uy tín của các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa các yếu tố tâm lý học và niềm tin vào thuyết âm mưu.
Hơn thế nữa, báo cáo cũng giải quyết được một bài toán hóc búa từng làm đau đầu nhiều nhà tâm lý học: hiện tượng một cá nhân cùng lúc tin vào nhiều thuyết âm mưu có tính chất loại trừ lẫn nhau.
Giờ đây, các nhà khoa học có thể thở phào khi nhận ra rằng, phần lớn những trường hợp thể hiện “niềm tin mâu thuẫn” này thực chất đều xuất phát từ hành vi trêu chọc của người tham gia khảo sát. Họ đưa ra những lời khuyên rằng giới học thuật cần đặc biệt thận trọng và không nên vội vã đánh giá đây là bằng chứng của một hệ tư duy bất ổn.
Dù vậy, giới chuyên môn cũng nhấn mạnh rằng sự hiện diện của những kẻ chơi khăm không đến mức phá vỡ hoàn toàn nền tảng của các công trình nghiên cứu trước đây. Mối tương quan giữa các yếu tố tâm lý dự đoán – như chứng hoang tưởng hay tâm lý lo âu – và xu hướng tin vào thuyết âm mưu vẫn giữ được ý nghĩa thống kê nhất định, dù đã được hiệu chỉnh để loại bỏ các dữ liệu nhiễu.
Báo cáo cũng thẳng thắn thừa nhận những giới hạn nội tại, đặc biệt là việc các công cụ đo lường tính chân thành vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và cần được tinh chỉnh thêm để tránh việc phân loại nhầm những cá nhân thực sự có niềm tin sâu sắc vào các thuyết âm mưu.
Cùng với đó, phương pháp chọn mẫu tự nguyện cũng đặt ra những thách thức nhất định về tính đại diện cho toàn bộ dân số. Dẫu sao, công trình này đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh cần thiết, buộc các nhà nghiên cứu tương lai phải trang bị thêm những “bộ lọc” tinh vi hơn trong hành trình giải mã tâm lý con người giữa kỷ nguyên bùng nổ thông tin.
