Kho Tàng Về Các Ông Trạng Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh là một công trình vừa mang tính khảo cứu vừa mang tính sưu tầm, tiếp cận đề tài “truyện Trạng” từ nhiều góc độ khác nhau. Đây không chỉ là một tập hợp các giai thoại quen thuộc, mà còn là nỗ lực hệ thống hóa hình tượng các ông Trạng trong lịch sử và trong trí tưởng tượng dân gian.
Tác phẩm đặt ra một vấn đề quan trọng: ranh giới giữa Trạng Nguyên có thật trong lịch sử và “ông Trạng” trong dân gian. Trong khi sử sách ghi nhận những người đỗ đạt cao, có đóng góp cụ thể cho đất nước, thì nhân dân lại sáng tạo thêm những nhân vật Trạng mang tính biểu tượng, đại diện cho trí tuệ, sự hóm hỉnh và khát vọng công bằng. Hai dòng này vừa tách biệt vừa giao thoa, tạo nên một thế giới truyện kể phong phú và nhiều lớp nghĩa.
Cấu trúc sách được chia thành ba phần rõ ràng. Phần đầu mang tính khái quát, giúp người đọc hình dung về hệ thống khoa cử Việt Nam và danh sách các vị Trạng Nguyên, Đình Nguyên được ghi nhận trong sử sách. Đây là nền tảng cần thiết để hiểu rằng đằng sau những câu chuyện dân gian là một truyền thống học vấn và thi cử nghiêm ngặt.
Phần thứ hai đi vào các giai thoại gắn với những nhân vật có thật như Mạc Đĩnh Chi, Hồ Tông Thốc hay Lê Văn Thịnh. Những câu chuyện ở đây vừa phản ánh trí tuệ, tài ứng đối, vừa cho thấy cách dân gian nhìn nhận và “kể lại” các nhân vật lịch sử theo cách sinh động hơn, đôi khi pha thêm yếu tố huyền thoại.
Phần thứ ba là thế giới của các Trạng dân gian – nơi những cái tên như Trạng Quỳnh hay Phùng Khắc Khoan xuất hiện với những giai thoại hài hước, sắc sảo. Ở đây, trí thông minh không chỉ là học vấn mà còn là khả năng ứng biến, châm biếm quyền lực, bảo vệ lẽ phải. Những câu chuyện này thường mang tính giải trí cao nhưng đồng thời phản ánh tâm lý xã hội, đặc biệt là tinh thần đề cao trí tuệ dân gian.
Giá trị của cuốn sách nằm ở việc kết nối hai dòng chảy: lịch sử và folklore. Nó không cố gắng phân định rạch ròi đúng sai, mà đặt chúng cạnh nhau để người đọc tự nhận ra cách mà một nhân vật có thể tồn tại trong nhiều “phiên bản” khác nhau – từ trang sử chính thống đến lời kể truyền miệng.
Kho Tàng Về Các Ông Trạng Việt Nam vì vậy không chỉ giúp hiểu thêm về các danh nhân, mà còn mở ra một góc nhìn rộng hơn về văn hóa kể chuyện của người Việt. Qua hình tượng các ông Trạng, trí tuệ, sự hài hước và khát vọng công bằng của dân gian được thể hiện một cách sinh động và bền bỉ qua thời gian.
