Tại Zimbabwe, một vụ án liên quan đến săn giết và buôn bán sư tử đã tạo nên cột mốc chưa từng có trong lĩnh vực thực thi pháp luật về bảo tồn. Lần đầu tiên, bằng chứng pháp y ADN từ các phần thi thể của một cá thể sư tử đã được sử dụng thành công để đảm bảo một bản án hình sự.
Theo thông cáo của Victoria Falls Wildlife Trust, đây không chỉ là một thành tựu khoa học. Tổ chức này khẳng định bước đột phá còn thể hiện quyết tâm bảo vệ đa dạng sinh học cho các thế hệ tương lai.
Sư tử, loài Panthera leo, từ lâu đã nằm trong nhóm những loài mèo lớn bị buôn bán trái phép nhiều nhất thế giới. Các bộ phận cơ thể của chúng như móng vuốt, răng và da thường bị giao dịch như đồ trang sức và vật trang trí.
Một nghiên cứu công bố năm 2026 cho thấy sư tử châu Phi ngày càng bị giết hại để cung cấp cho thị trường này. Hoạt động buôn bán diễn ra xuyên biên giới và các chuyên gia cảnh báo rằng nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể dẫn tới sự sụp đổ nghiêm trọng về quần thể, thậm chí gây tuyệt chủng cục bộ.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để chứng minh hành vi phạm tội khi việc sở hữu sản phẩm động vật hoang dã tự thân chưa đủ cấu thành tội phạm. Điểm mấu chốt nằm ở việc chứng minh các bộ phận bị thu giữ có nguồn gốc từ một cá thể bị giết trái phép.
Trong vụ án mang tính bước ngoặt này, móng vuốt và các phần cơ thể sư tử bị thu giữ từ các nghi phạm đã được đem đi giám định. Kết quả phân tích ADN cho thấy chúng trùng khớp với một cá thể sư tử đã được xác định trước đó là bị giết bằng bẫy dây gần Victoria Falls, Zimbabwe.
Nhóm các nhà khoa học tại phòng thí nghiệm của Victoria Falls Wildlife Trust, với sự hỗ trợ từ TRACE và TRAFFIC, đã áp dụng một kỹ thuật mới để tạo hồ sơ ADN hoàn chỉnh từ tang vật. Hồ sơ này sau đó được so sánh với cơ sở dữ liệu lưu trữ về những cá thể sư tử đã được nhận diện, bao gồm cá thể bị giết trái phép tại Victoria Falls.
Chính khả năng xác định chính xác danh tính của cá thể sư tử đã trở thành bằng chứng then chốt trước tòa. Kết quả, các bị cáo bị tuyên phạt 24 tháng tù giam, đánh dấu bản án đầu tiên trên thế giới dựa trên giám định pháp y từ một cá thể sư tử duy nhất.
Ông Richard Scobey, Giám đốc điều hành của TRAFFIC, nhận định rằng bản án này không chỉ là một thành công đơn lẻ mà còn đại diện cho sự thay đổi căn bản trong cách điều tra và truy tố tội phạm động vật hoang dã.
Ông cho biết nhờ sự hỗ trợ bền bỉ từ người chơi của People’s Postcode Lottery tại Vương quốc Anh, các quốc gia hiện đã có năng lực pháp y để đưa bằng chứng khoa học vững chắc ra trước tòa án, qua đó tăng cường bảo vệ sư tử và củng cố thực thi pháp luật trên toàn châu Phi.
Vụ án tại Zimbabwe cho thấy pháp y ADN, vốn quen thuộc trong điều tra tội phạm đối với con người, có thể trở thành công cụ sắc bén trong bảo tồn thiên nhiên. Khi khoa học được đưa vào phòng xử án, cuộc chiến chống săn trộm và buôn bán động vật hoang dã đã bước sang một giai đoạn mới, nơi bằng chứng di truyền có thể thay lời những cá thể đã bị giết hại, góp phần bảo vệ những quần thể còn lại trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng.
