Trong các bộ phim tài liệu và sản phẩm giải trí đại chúng, hình ảnh linh cẩu thường gắn liền với cảnh cướp mồi, ăn xác thối và tiếng cười ghê rợn. Chính sự lặp lại có chọn lọc đó khiến nhiều người tin rằng linh cẩu chỉ là những kẻ sống bám vào công sức của loài khác.
Thực tế ngoài tự nhiên lại cho thấy một bức tranh khác. Linh cẩu đốm là loài săn mồi tích cực, với tỷ lệ săn thành công chỉ đứng sau chó hoang châu Phi và cao hơn cả sư tử. Chúng săn theo đàn, phối hợp chặt chẽ và thường xuyên là bên bị sư tử cướp mồi chứ không phải ngược lại. Việc bị gắn nhãn “ăn xác thối” phần lớn đến từ những hình ảnh bị cắt rời khỏi bối cảnh sinh thái đầy đủ.
Không thể phủ nhận linh cẩu là loài cơ hội. Khi có thể lấy được thức ăn mà không phải săn, chúng sẽ tận dụng, giống như hầu hết các loài ăn thịt khác. Trong những giai đoạn khan hiếm, việc ăn xác chết không phải lựa chọn riêng của linh cẩu mà là chiến lược sinh tồn phổ biến của cả sư tử và nhiều loài thú lớn khác. Tuy nhiên, những hành vi tương tự lại được nhìn nhận khác nhau, phần nhiều do ngoại hình và cảm xúc chủ quan của con người.
Linh cẩu đốm không phải loài ăn xác thối thuần túy mà là loài săn mồi tích cực. Tỷ lệ săn thành công của chúng chỉ đứng sau chó hoang châu Phi và cao hơn sư tử. Chúng bị sư tử cướp mồi nhiều hơn là cướp mồi của sư tử. Tuy nhiên, các video và phim tài liệu thường chỉ quay cảnh linh cẩu cướp mồi, khiến nhiều người hiểu lầm.
Một trong những điểm khiến linh cẩu bị chỉ trích nặng nề nhất là cách chúng hạ gục con mồi, đặc biệt là hành vi tấn công từ phía sau. Về mặt sinh học, linh cẩu không có khả năng khóa cổ như mèo lớn. Với những con mồi lớn hơn mình, cách tiếp cận này gần như là lựa chọn duy nhất. Điều đáng nói là sư tử trong nhiều tình huống cũng sử dụng chiến thuật tương tự, nhưng hiếm khi bị gán cho sự tàn nhẫn thái quá.
Đằng sau hình ảnh hung dữ đó là một xã hội linh cẩu cực kỳ phức tạp. Linh cẩu đốm sống trong xã hội mẫu hệ, nơi con cái nắm quyền lực tuyệt đối. Chúng có kích thước lớn hơn, khỏe hơn và nồng độ hormone cao hơn con đực. Việc sinh nở của linh cẩu cái vô cùng đau đớn, tỷ lệ sống của con non thấp, và ngay từ nhỏ, các cá thể đã phải đấu tranh quyết liệt để xác lập thứ bậc. Chính sự khắc nghiệt này góp phần tạo nên cấu trúc xã hội chặt chẽ nhưng đầy căng thẳng.
Trái ngược với vị thế thống trị của con cái là số phận long đong của linh cẩu đực. Khi trưởng thành, chúng thường bị buộc rời khỏi đàn để tránh cận huyết, bước vào hành trình tìm kiếm một cộng đồng mới với vô vàn rủi ro.
Đói khát, bị tấn công, không được chấp nhận hoặc thậm chí bị giết là những nguy cơ thường trực. Ngay cả khi gia nhập được đàn mới, linh cẩu đực vẫn đứng ở đáy xã hội, làm nhiệm vụ nguy hiểm nhất, ăn sau cùng và có tuổi thọ chỉ bằng khoảng một nửa con cái.
Dù mang danh “bẩn thỉu”, linh cẩu lại là loài khá sạch sẽ và rất thích nước. Những quan sát thực tế cho thấy khi ở dưới nước, ranh giới thứ bậc trong đàn gần như biến mất, các cá thể có thể tương tác một cách bình đẳng hơn. Điều này phần nào cho thấy sự linh hoạt đáng ngạc nhiên trong hành vi xã hội của chúng.
Những trải nghiệm tiếp xúc trực tiếp với linh cẩu được nuôi cho thấy chúng rất thông minh, có khả năng nhận biết và ghi nhớ con người. Các cá thể được huấn luyện có thể thân thiện, chủ động tương tác và thậm chí thể hiện những hành vi giống thú nuôi.
Tuy nhiên, đằng sau sự thân thiện đó vẫn là sức mạnh của một loài thú dữ. Lực cắn của linh cẩu cực lớn, chỉ một hành động được xem là “đùa giỡn” cũng đủ gây chấn thương nghiêm trọng cho con người.
Về mặt lý thuyết, linh cẩu đốm và linh cẩu vằn có thể được nuôi trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Tuy nhiên, chi phí mua con non, xin giấy phép và duy trì chế độ ăn thuần thịt với khối lượng lớn mỗi ngày là rào cản khổng lồ. Quan trọng hơn, dù được nuôi từ nhỏ và quen người, linh cẩu chưa từng được thuần hóa qua hàng nghìn năm như chó, nên rủi ro vẫn luôn tồn tại.
Về mặt lý thuyết, linh cẩu đốm và linh cẩu vằn có thể được nuôi, ở một số quốc gia, luật pháp chỉ cho phép nuôi linh cẩu đốm với điều kiện rất nghiêm ngặt. Chi phí mua, xin giấy phép và nuôi dưỡng cực kỳ cao, mỗi ngày cần lượng thịt lớn. Dù có thể nuôi quen người, đây vẫn là loài thú dữ, rủi ro luôn tồn tại.
Câu hỏi linh cẩu có thể trở thành thú cưng hay không vì thế không chỉ là vấn đề khả năng, mà còn là trách nhiệm. Hiểu đúng về linh cẩu không nhằm cổ vũ việc nuôi thú dữ trong gia đình, mà để nhìn nhận công bằng hơn về một loài động vật đã bị hiểu sai trong thời gian dài. Khi những lớp định kiến được gỡ bỏ, linh cẩu hiện lên không chỉ là kẻ săn mồi đáng gờm, mà còn là một sinh vật xã hội phức tạp, thông minh và xứng đáng được tôn trọng trong thế giới tự nhiên.
