Những sinh vật kỳ lạ này đã lặng lẽ quan sát thế giới trải qua những biến động tàn khốc nhất trong suốt 500 triệu năm qua. Chúng đã hiện diện từ khi các lục địa còn đang dịch chuyển, chứng kiến sự trỗi dậy rồi lụi tàn của triều đại khủng long, và nhìn những bước chân đầu tiên của tổ tiên loài người tiến lên đất liền. Đó chính là song kinh (chiton) – những sinh vật thân mềm biển mang hình dáng của một kẻ lai giữa loài chân đều có giáp và bọ ba thùy cổ đại.
Mới đây, một nhóm các nhà sinh học dẫn đầu bởi I Hyang Kim và Ui Wook Hwang thuộc Đại học Quốc gia Kyungpook, Hàn Quốc, đã công bố việc phát hiện ra một loài “hóa thạch sống” hoàn toàn mới mang tên Acanthochitona feroxa. Nghiên cứu này không chỉ bổ sung một cái tên vào danh lục sinh học mà còn mở ra cái nhìn sâu sắc về một trong những dòng dõi kiên cường nhất trong lịch sử sự sống trên Trái Đất.
Song kinh được các nhà khoa học ưu ái gọi là “hóa thạch sống” bởi một lý do kinh ngạc: chúng hầu như không thay đổi sơ đồ cấu trúc cơ thể cơ bản trong suốt 300 triệu năm qua. Thuộc lớp Polyplacophora (có nghĩa là “mang nhiều tấm”), đặc điểm nhận dạng của chúng là tám tấm van lưng làm từ khoáng chất aragonite cứng cáp, xếp chồng lên nhau như những bộ giáp tấm khớp nối. Cấu tạo này cho phép chúng vừa được bảo vệ an toàn, vừa giữ được sự linh hoạt cần thiết để di chuyển trên các bề mặt mấp mô.
Theo dữ liệu từ nghiên cứu, loài mới A. feroxa được phát hiện ngay tại các vùng triều dọc theo bờ biển Hàn Quốc. Tên gọi feroxa bắt nguồn từ gốc Latinh ferox, có nghĩa là “hung dữ” hoặc “xù xì”. Đây là một sự mô tả chuẩn xác cho vẻ ngoài của chúng, với 18 búi gai aragonite sắc nhọn mọc ra từ phần vành đai thịt, biến chúng thành một “quả lê gai” thách thức mọi kẻ săn mồi muốn cạy chúng ra khỏi đá.
Điều đáng nói là A. feroxa đã ẩn mình trong một thời gian dài dưới danh nghĩa của người họ hàng gần Acanthochitona defilippii. Do vẻ ngoài gần như giống hệt nhau khi quan sát bằng mắt thường, giới khoa học đã từng nhầm lẫn giữa hai loài này. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu sử dụng kính hiển vi điện tử quét và công nghệ giải trình tự gen hiện đại, sự khác biệt thực sự mới được phơi bày.
Đội ngũ nghiên cứu đã tập trung phân tích hệ gen ty thể – vốn được coi là “bản thiết kế di truyền” di truyền từ mẹ. Do DNA ty thể đột biến với tốc độ ổn định, nó đóng vai trò như một chiếc đồng hồ phân tử chính xác để theo dõi sự phân tách của các loài. Kết quả giải trình tự cho thấy A. feroxa sở hữu những đặc điểm độc nhất ở các gai lưng hình tròn và các mô hình hình học riêng biệt trong lưỡi bào cũng như các tấm vỏ.
Sử dụng mô hình đồng hồ phân tử kết hợp với hồ sơ hóa thạch, các nhà khoa học ước tính rằng chi Acanthochitona đã bắt đầu phân nhánh và đa dạng hóa mạnh mẽ từ khoảng 92 triệu năm trước, vào cuối thời kỳ Phấn trắng. Đây là giai đoạn Trái Đất nóng lên và mực nước biển dâng cao, tạo ra vô số các vùng biển nông – những “bất động sản” lý tưởng để song kinh khai phá các ngách sinh thái mới.
Bên cạnh bộ giáp kiên cố, song kinh còn sở hữu một hệ thống cảm giác kỳ lạ. Dù không có mắt thực thụ, nhiều loài có hàng ngàn điểm mắt nhỏ gọi là ocelli cấu tạo từ thấu kính aragonite. Những tế bào thụ cảm quang này cho phép chúng cảm nhận được sự thay đổi của cường độ ánh sáng và bóng tối, giúp nhận diện hiểm họa từ những kẻ săn mồi đang tiến lại gần.
Khám phá về A. feroxa tại Hàn Quốc, cùng với những phát hiện tương tự được huy động từ cộng đồng như loài Ferreiraella populi gần đây, đã minh chứng rằng đại dương vẫn còn ẩn chứa vô vàn bí mật. Những sinh vật “hóa thạch sống” này không chỉ là những kẻ sống sót qua thời gian mà còn là những kho lưu trữ dữ liệu di truyền quý giá, chờ đợi công nghệ hiện đại giải mã để hiểu thêm về lịch sử hành tinh chúng ta.
Nghiên cứu của Kim và Hwang đã được đăng tải chính thức trên tạp chí Marine Life Science & Technology, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc tìm hiểu sự đa dạng sinh học của vùng biển Đông Á.
