Nguyễn Trường Tộ Với Triều Đình Tự Đức của Nguyễn Đình Đầu là một công trình khảo cứu lịch sử nhằm nhìn lại một trong những nhân vật gây nhiều tranh luận nhất thế kỷ XIX: Nguyễn Trường Tộ. Cuốn sách không chỉ đi vào tiểu sử và tư tưởng của ông mà còn đặt ông trong mối quan hệ đầy căng thẳng với Tự Đức và triều đình đương thời.
Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở việc dựa trên nhiều nguồn sử liệu đáng tin cậy để xem xét lại những đánh giá trước đây. Trong một thời gian dài, Nguyễn Trường Tộ từng bị nhìn nhận dưới góc độ tiêu cực, thậm chí bị quy kết là “tay sai” hay “bán nước”. Tuy nhiên, qua cách tiếp cận thận trọng và có hệ thống, Nguyễn Đình Đầu đã chỉ ra rằng những nhận định này thiếu cơ sở và chịu ảnh hưởng từ định kiến lịch sử hơn là thực chứng.
Cuốn sách làm rõ chân dung một trí thức có tư duy vượt trước thời đại. Nguyễn Trường Tộ không chỉ am hiểu Nho học truyền thống mà còn tiếp thu mạnh mẽ tri thức phương Tây, từ đó đề xuất hàng loạt kế hoạch canh tân đất nước. Những bản điều trần của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực: cải cách hành chính, phát triển kinh tế, đổi mới giáo dục, tổ chức quân sự, mở rộng ngoại giao… Tất cả đều hướng tới mục tiêu duy nhất: giúp Việt Nam thoát khỏi tình trạng trì trệ và đủ sức đối phó với nguy cơ xâm lược.
Song song với đó, tác phẩm cũng phác họa bối cảnh của triều đình nhà Nguyễn dưới thời Tự Đức – một bộ máy quyền lực mang nặng tư tưởng bảo thủ, dè dặt trước mọi thay đổi. Sự nghi kỵ đối với người theo Kitô giáo, nỗi lo mất quyền lực và tâm lý e ngại phương Tây đã khiến nhiều đề xuất của Nguyễn Trường Tộ không được tiếp nhận. Chính sự đối lập này tạo nên bi kịch: một bên là khát vọng canh tân mãnh liệt, một bên là sức ì của thể chế.
Qua cách trình bày hai tuyến song hành – con người Nguyễn Trường Tộ và triều đình Tự Đức – cuốn sách gợi lên một cảm giác tiếc nuối sâu sắc. Nếu những cải cách ấy được lắng nghe và thực thi, lịch sử Việt Nam có thể đã rẽ sang một hướng khác. So sánh với những nhân vật cùng thời như Fukuzawa Yukichi càng làm nổi bật sự khác biệt về bối cảnh xã hội và khả năng tiếp nhận đổi mới giữa Việt Nam và Nhật Bản.
Không chỉ dừng ở việc minh oan hay đánh giá lại một cá nhân, Nguyễn Trường Tộ Với Triều Đình Tự Đức còn đặt ra những suy ngẫm rộng hơn về mối quan hệ giữa trí thức và quyền lực, giữa tư tưởng tiến bộ và thực tế lịch sử. Hình ảnh Nguyễn Trường Tộ hiện lên như một con người kiên trì đến mức phi thường, luôn dốc lòng vì đất nước dù không được thấu hiểu.
Cuốn sách vì thế mang giá trị không chỉ ở phương diện lịch sử mà còn ở ý nghĩa hiện tại, khi những vấn đề về cải cách, đổi mới và hội nhập vẫn tiếp tục là câu chuyện lớn của xã hội.
