Ngọn Đèn Dầu Lạc (Tàn Đèn Dầu Lạc) của Nguyễn Tuân nằm trong bộ sách Việt Nam Danh Tác là một trong những tác phẩm mở đầu cho hành trình văn chương của một cây bút độc đáo bậc nhất thế kỷ XX. Được viết vào năm 1939, thiên phóng sự này không chỉ phản ánh một hiện thực gai góc của xã hội Việt Nam thời kỳ trước Cách mạng, mà còn cho thấy rất rõ phong cách nghệ thuật riêng biệt của Nguyễn Tuân – một phong cách mà ranh giới giữa ký, truyện và tùy bút luôn đan xen, hòa trộn.
Ngay từ những dòng đầu tiên, không khí đã mang sắc thái u ám, nặng nề. Cái chết của “vua tiệm” – một kẻ gắn đời mình với thuốc phiện – không chỉ là sự kết thúc của một con người, mà còn như một biểu tượng cho cả một lối sống đang tự thiêu hủy chính nó. Nguyễn Tuân không kể theo kiểu tuyến tính đơn thuần, ông dựng lên cảnh, tạo ra tình huống, rồi để nhân vật và giọng kể tự bộc lộ, giống như cách một người nghệ sĩ đang phác họa từng lớp màu lên bức tranh hiện thực.
Tác phẩm đi sâu vào tệ nạn hút thuốc phiện – một vấn đề nhức nhối của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Qua ngòi bút của Nguyễn Tuân, thuốc phiện hiện ra với hai mặt đối lập. Một mặt, đó là thứ độc dược âm thầm tàn phá thể xác và tinh thần con người, đẩy họ đến chỗ kiệt quệ, làm tan nát gia đình và băng hoại đạo đức. Những con người trong thế giới ấy hiện lên với thân hình tiều tụy, ý chí rệu rã, cuộc sống chỉ còn xoay quanh làn khói a phiến.
Nhưng mặt khác, Nguyễn Tuân lại không hoàn toàn nhìn hiện tượng này bằng con mắt lên án lạnh lùng. Ông quan sát nó như một phần của đời sống văn hóa lệch lạc, nơi một số trí thức và nghệ sĩ tìm thấy cảm giác thăng hoa trong trạng thái mê man. Chính sự nhìn nhận đa chiều ấy khiến Ngọn Đèn Dầu Lạc không trở thành một bản cáo trạng khô cứng, mà mang dáng dấp của một khảo cứu sống động, giàu cảm xúc và đầy mâu thuẫn nội tại.
Điều đáng chú ý nằm ở giọng văn. Nguyễn Tuân không chỉ ghi chép, ông “chơi chữ”, ông tạo nhịp điệu cho câu văn, khiến từng đoạn văn như có hơi thở riêng. Ngôn ngữ giàu hình ảnh, đôi khi sắc lạnh, đôi khi mỉa mai, lại có lúc chan chứa một nỗi xót xa kín đáo. Người đọc không chỉ nhìn thấy hiện thực, mà còn cảm nhận được thái độ của người viết – một sự pha trộn giữa khinh bạc, tò mò và cả tiếc nuối cho những kiếp người lạc lối.
Ngọn Đèn Dầu Lạc vì thế không đơn thuần là một thiên phóng sự. Nó giống như một cánh cửa mở vào thế giới tinh thần của Nguyễn Tuân thời kỳ đầu, nơi ông vừa quan sát xã hội bằng con mắt sắc sảo, vừa thể nghiệm phong cách viết đầy ngẫu hứng và tài hoa. Những trang viết ấy đặt nền móng cho các tác phẩm ký nổi tiếng sau này, nơi chất tùy bút tiếp tục được đẩy lên đến độ chín.
Đọc tác phẩm, người ta không chỉ thấy một thời đã qua, mà còn nhận ra cách một nhà văn đối diện với hiện thực: không né tránh, không giản lược, và luôn giữ cho mình quyền được nhìn mọi thứ trong sự phức tạp vốn có của nó.
