Lịch Sử Truyền Giáo Ở Việt Nam của Nguyễn Hồng là một công trình nghiên cứu công phu, ghi lại quá trình hình thành và phát triển của Công giáo trên đất Việt từ những giai đoạn sơ khởi. Tác phẩm mang dáng dấp của một bộ sử liệu có hệ thống, kết hợp giữa khảo cứu tư liệu và trình bày lịch sử theo trục thời gian rõ ràng, thể hiện nỗ lực lớn trong việc tái dựng một giai đoạn mà nguồn tài liệu trong nước còn nhiều hạn chế.
Ngay từ phần mở đầu, cuốn sách đã đặt công cuộc truyền giáo tại Việt Nam vào bối cảnh rộng hơn của khu vực Đông Á. Những tiếp xúc đầu tiên giữa phương Tây và phương Đông, đặc biệt qua các nhà truyền giáo, được xem như tiền đề cho sự xuất hiện của Kitô giáo tại Việt Nam. Trong bức tranh này, Việt Nam không tách rời mà nằm trong dòng chảy chung của hoạt động truyền giáo toàn khu vực, nơi các đoàn thừa sai di chuyển qua nhiều quốc gia với mục tiêu mở rộng ảnh hưởng tôn giáo.
Một trong những giá trị nổi bật của tác phẩm nằm ở công sức sưu tầm tư liệu. Do phần lớn tài liệu gốc về truyền giáo thời kỳ đầu không còn lưu giữ trong nước, tác giả đã tìm đến các trung tâm lưu trữ lớn tại Roma và Paris, nơi còn bảo tồn nhiều văn bản của các dòng tu và hội truyền giáo. Nhờ đó, cuốn sách không chỉ dựa vào truyền thuyết hay ghi chép thứ cấp, mà còn tiếp cận trực tiếp với những tài liệu có giá trị lịch sử cao, giúp tăng độ tin cậy cho toàn bộ công trình.
Phần nội dung chính của sách đi sâu vào các giai đoạn cụ thể, đặc biệt từ thế kỷ XVI – thời điểm các nhà truyền giáo phương Tây bắt đầu đặt chân đến Việt Nam. Dưới triều Nhà Hậu Lê, những cuộc gặp gỡ ban đầu giữa người Việt và các giáo sĩ đã mở ra một chương mới trong lịch sử tôn giáo. Những nhân vật như Ordonez de Cevallos hay các giáo sĩ Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha được nhắc đến như những người tiên phong, mang theo không chỉ đức tin mà còn cả ảnh hưởng văn hóa và tri thức phương Tây.
Song song đó, tác phẩm cũng khảo sát hoạt động truyền giáo tại khu vực Nhà Mạc và miền Nam Việt Nam, nơi các dòng tu như Đa Minh đóng vai trò quan trọng. Những nỗ lực truyền bá đức tin diễn ra trong bối cảnh chính trị phức tạp, với sự phân chia giữa các thế lực trong nước, đã tạo nên nhiều thách thức nhưng cũng góp phần định hình đặc điểm riêng của Công giáo Việt Nam.
Điểm đáng chú ý là cách Nguyễn Hồng giữ thái độ tương đối khách quan khi trình bày lịch sử. Dù là một linh mục, ông không chỉ ca ngợi mà còn ghi nhận những khó khăn, trở ngại và cả những xung đột phát sinh trong quá trình truyền giáo. Cách tiếp cận này giúp tác phẩm vượt ra khỏi khuôn khổ một tài liệu tôn giáo đơn thuần, trở thành một công trình lịch sử có giá trị tham khảo rộng rãi.
Văn phong của sách mang tính học thuật nhưng vẫn giữ được sự mạch lạc, rõ ràng. Các sự kiện được sắp xếp theo trình tự hợp lý, giúp người đọc dễ dàng theo dõi tiến trình phát triển của Giáo hội tại Việt Nam từ những bước khởi đầu cho đến khi dần hình thành một cộng đồng tín hữu ổn định.
Lịch Sử Truyền Giáo Ở Việt Nam không chỉ cung cấp tư liệu về lịch sử Công giáo, mà còn góp phần soi sáng một phần lịch sử giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và phương Tây. Qua đó, người đọc có thể nhận thấy sự hình thành của một dòng chảy tôn giáo – văn hóa đặc biệt, gắn liền với những biến động lớn của lịch sử dân tộc.
