Vào những năm 1930, tại Bảo tàng Đông London ở Nam Phi, Marjorie Courtenay-Latimer – một nữ quản lý bảo tàng tận tụy – đã đưa ra một yêu cầu tưởng chừng như đơn giản đối với các ngư dân địa phương.
Bà nhờ họ hãy thông báo cho bà biết nếu lưới của họ kéo lên được bất kỳ sinh vật nào có hình thù kỳ lạ. Tuy nhiên, không một ai, kể cả chính Courtenay-Latimer lại có thể ngờ rằng lời đề nghị khiêm tốn ấy lại là khởi đầu cho một trong những khám phá vĩ đại nhất của thế kỷ 20, một sự kiện làm rung chuyển giới khoa học toàn cầu.
Vào những năm 1930, Marjorie Courtenay-Latimer, một quản lý bảo tàng tại Nam Phi, đã yêu cầu các ngư dân báo cáo về những sinh vật lạ.
Vào ngày 22 tháng 12 năm 1938, điện thoại của bà reo lên. Thuyền trưởng tàu Nerine thông báo họ vừa tìm thấy một thứ gì đó rất khác thường lẫn trong mẻ cá tạp. Không chần chừ, Courtenay-Latimer gác lại công việc sắp xếp hóa thạch bò sát đang dang dở, vẫy một chiếc taxi và lao thẳng ra bến cảng. Bà không hề biết rằng mình đang trên đường đi gặp gỡ một sinh vật mà nhân loại tin rằng đã biến mất khỏi trái đất từ hàng chục triệu năm trước.
Khi đến nơi, bà bắt đầu bới lớp chất nhầy phủ trên mẻ cá và sững sờ trước những gì hiện ra trước mắt. Chia sẻ với tờ The Guardian, bà mô tả khoảnh khắc đó: “Tôi gạt đi lớp chất nhầy để lộ ra con cá đẹp nhất mà tôi từng thấy.
Nó có màu xanh tím nhạt, với những đốm trắng mờ; nó có ánh bạc xanh lam – xanh lục óng ánh khắp nơi”. Tuy nhiên, điều kỳ lạ nhất không phải là màu sắc mà là cấu tạo cơ thể của nó. Sinh vật dài gần 1,5 mét này được bao phủ bởi lớp vảy cứng như đá, sở hữu bốn chiếc vây trông giống hệt tứ chi của động vật trên cạn và một chiếc đuôi lạ lùng mà bà ví von là “đuôi chó con”.
Mặc dù Courtenay-Latimer ngay lập tức nhận ra giá trị đặc biệt của sinh vật này, nhưng hành trình để chứng minh điều đó lại đầy rẫy chông gai. Người tài xế taxi hoang mang khi phải chở con “quái vật” này trong cốp xe. Tồi tệ hơn, khi về đến bảo tàng, vị chủ tịch tại đó đã gạt phăng những nghi ngờ của bà, cho rằng đó chỉ là một con cá mú đá biến dị không hơn không kém.
Ngày 22 tháng 12 năm 1938, bà nhận được tin báo từ tàu Nerine về một sinh vật bất thường và lập tức đi thu hồi. Bà mô tả con cá có vẻ đẹp kỳ lạ với màu xanh tím nhạt, vảy cứng, vây giống tứ chi và đuôi như đuôi chó con.
Không tìm thấy tài liệu nào trong thư viện bảo tàng khớp với sinh vật này và bị các nhà xác địa phương từ chối hỗ trợ bảo quản lạnh, Courtenay-Latimer rơi vào cuộc đua với thời gian. Sự phân hủy đang đe dọa xóa sổ bằng chứng duy nhất.
Trong tình thế tuyệt vọng vì không liên lạc được với chuyên gia, bà buộc phải đưa ra quyết định đau lòng là cho moi ruột và thuộc da con cá để giữ lại hình hài bên ngoài, dù biết rằng điều này sẽ làm mất đi nhiều giá trị nghiên cứu bên trong.
Nỗ lực của bà cuối cùng cũng được đền đáp khi lá thư kèm bản phác thảo sơ bộ đến tay James Leonard Brierley Smith tại Đại học Rhodes. Bị thu hút bởi hình vẽ kỳ lạ, Smith đã đến bảo tàng vào ngày 16 tháng 2 năm 1939. Khoảnh khắc nhìn thấy mẫu vật đã được nhồi bông, vị chuyên gia này như chết lặng.
Trong cuốn sách của mình, Smith hồi tưởng lại cảm giác chấn động đó: “Mặc dù tôi đã đến trong tâm thế chuẩn bị sẵn sàng, nhưng cái nhìn đầu tiên đó đã đánh vào tôi như một luồng hơi nóng trắng và khiến tôi cảm thấy run rẩy và kỳ lạ… Tôi đứng như trời trồng. Vâng, không còn nghi ngờ gì nữa, từng chiếc vảy, từng cái xương, từng cái vây, nó là một con cá vây tay thực thụ”.
Tuyên bố của Smith đã gây ra một cơn địa chấn trong cộng đồng khoa học quốc tế. Cá vây tay (coelacanth) là loài sinh vật chỉ được biết đến qua các hóa thạch và được cho là đã tuyệt chủng cùng thời điểm với khủng long vào khoảng 66 triệu năm trước. Việc tìm thấy một cá thể sống sờ sờ vào năm 1938 là điều không tưởng, giống như việc ta bắt gặp một con khủng long bạo chúa đang đi dạo trong công viên ngày nay.
Khám phá này gây chấn động toàn cầu vì cá vây tay được cho là đã tuyệt chủng cùng thời với khủng long cách đây 66 triệu năm. Loài cá được đặt tên là Latimeria chalumnae để vinh danh Courtenay-Latimer và nơi tìm thấy nó.
Để vinh danh người phụ nữ có đôi mắt tinh tường và kiến thức khoa học vững vàng, loài cá này được đặt tên khoa học là Latimeria chalumnae – kết hợp tên của Marjorie Courtenay-Latimer và dòng sông nơi nó được tìm thấy. Brian Sidlauskas, giám đốc Viện Nghiên cứu Đa dạng Sinh học Đại học Tulane, nhận định: “Bà ấy đã thực hiện khoa học của mình… Bà ấy đã ở trong phòng thí nghiệm, nhận ra cách xác định các loài cá và nói rằng đó là thứ quý giá mà chúng ta phải bảo tồn”.
Khám phá của Courtenay-Latimer không chỉ hồi sinh một loài vật từ cõi chết trên giấy tờ mà còn là minh chứng hùng hồn cho tầm quan trọng của các nhà khoa học làm việc tại bảo tàng. Chính nhờ sự kiên trì, kiến thức và trực giác nhạy bén của bà, “hóa thạch sống” này đã được giữ lại cho nhân loại, mở ra những chương mới trong việc nghiên cứu quá trình tiến hóa của sự sống trên trái đất.
