Giữ Gìn 36 Phố Phường của Tô Hoài là một tác phẩm giàu tính hồi ức và suy tưởng, nơi những con phố cổ của Hà Nội hiện lên không chỉ như không gian địa lý mà còn như một phần ký ức sống động của lịch sử và văn hóa dân tộc. Với giọng văn điềm đạm, từng trải, Tô Hoài dẫn người đọc đi qua những lớp thời gian chồng xếp, nơi mỗi mái nhà, mỗi con đường đều mang theo dấu vết của bao thế hệ.
Ngay từ những dòng mở đầu, tác giả đã đặt ra một vấn đề lớn: trách nhiệm gìn giữ di tích lịch sử trong đời sống hiện đại. Ông không nhìn Hà Nội như một đô thị đơn thuần, mà như một thực thể có chiều sâu, có ký ức và cần được bảo vệ bằng ý thức văn hóa. Những dẫn chứng về các thành phố như Delhi, Tbilisi hay Warsaw không phải để so sánh hơn kém, mà để gợi ra một cách ứng xử với quá khứ: dù bị chiến tranh hay thời gian bào mòn, người ta vẫn cố gắng khôi phục và giữ lại diện mạo xưa như một phần căn cước.
Trở lại với Hà Nội, Tô Hoài tập trung vào hai khu vực mang tính biểu tượng: khu “trong thành” gắn với lịch sử kinh đô từ thời Lý, và khu dân cư bên ngoài – nơi hình thành nên khái niệm 36 phố phường. Không có ranh giới cụ thể, không có cột mốc xác định, nhưng khu phố ấy tồn tại rõ ràng trong nhận thức và đời sống người dân như một không gian văn hóa đặc thù. Từ phố Nhà Hỏa, Hàng Khoai đến Cầu Gỗ, mỗi địa danh đều gợi lên một nếp sinh hoạt, một nghề nghiệp, một truyền thống lâu đời.
Điều đáng quý trong cách nhìn của Tô Hoài là ông không xem 36 phố phường như một di tích “đóng băng”. Ngược lại, đó là một không gian vừa ổn định vừa vận động. “Vẫn đứng yên thế, nhưng cũng lại luôn chuyển động” – câu văn này cho thấy một nhận thức tinh tế: di sản không phải là thứ bất biến, mà là thứ sống cùng con người, biến đổi theo thời gian nhưng vẫn giữ được cốt lõi. Chính vì vậy, khu phố cổ được ví như một “bảo tàng ngoài trời”, nhưng là bảo tàng nằm giữa đời sống, không tách rời sinh hoạt thường nhật.
Tác phẩm không chỉ mang giá trị ghi chép mà còn có ý nghĩa như một lời nhắc nhở. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng, khi những tòa nhà mới liên tục mọc lên, nguy cơ đánh mất những dấu tích xưa trở nên rõ rệt hơn bao giờ hết. Tô Hoài không lên giọng cảnh báo, nhưng qua từng trang viết, người đọc có thể cảm nhận được một nỗi trăn trở âm thầm: nếu không có ý thức gìn giữ, những gì thuộc về ký ức tập thể sẽ dần biến mất.
Văn phong của Tô Hoài giản dị nhưng giàu sức gợi. Ông không cần những hình ảnh cầu kỳ hay lập luận phức tạp, mà chủ yếu dựa vào trải nghiệm cá nhân và sự quan sát lâu dài. Chính điều đó tạo nên độ tin cậy và chiều sâu cho tác phẩm. Người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin, mà còn như được dẫn dắt để tự cảm nhận, tự suy nghĩ về mối quan hệ giữa quá khứ và hiện tại.
Giữ Gìn 36 Phố Phường vì thế không chỉ là một bài viết về Hà Nội, mà còn là một suy tư rộng hơn về cách con người đối diện với di sản của mình. Giữa dòng chảy không ngừng của thời gian, việc giữ lại những gì đã qua không phải là níu kéo quá khứ, mà là giữ gìn nền tảng cho hiện tại và tương lai.
