Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, chúng ta thường tự hào về khả năng thuần hóa các loài thú hoang dã, biến chó sói thành bạn trung thành hay bò rừng thành gia súc. Tuy nhiên, một nghiên cứu đột phá mới đây được công bố trên tạp chí khoa học PLOS One đã đưa ra một góc nhìn chấn động: sinh vật đầu tiên và quan trọng nhất mà con người thuần hóa chính là bản thân chúng ta.
Quá trình “tự thuần hóa” diễn ra như thế nào?
Theo giả thuyết về sự tự thuần hóa, động lực thúc đẩy quá trình tiến hóa của loài người không chỉ đến từ cuộc chiến sinh tồn với thiên nhiên, mà còn từ chính áp lực chọn lọc trong các hang động, bộ lạc và cộng đồng sơ khai.
Khi con người bắt đầu sống thành các nhóm xã hội phức tạp, những hành vi mang tính hợp tác, hòa đồng (prosocial) trở nên vô cùng giá trị. Ngược lại, những cá thể có xu hướng hung hăng, chống đối xã hội (antisocial) dần bị cô lập và loại bỏ.
Chính áp lực chọn lọc này đã ưu tiên những cá thể “ngoan ngoãn” hơn, dẫn đến sự thay đổi dần dần trong bộ gen của nhân loại. Quá trình này diễn ra hoàn toàn tự nhiên từ bên trong nội bộ giống loài, không cần sự can thiệp của một thế lực bên ngoài nào, khác biệt hoàn toàn với cách chúng ta chủ động lai tạo các giống chó hay mèo.
Bằng chứng không thể chối cãi từ bộ gen
Trước đây, giả thuyết này chủ yếu dựa trên các quan sát về hành vi và giải phẫu học, nhưng thiếu đi bằng chứng sinh học cụ thể. Để giải quyết vấn đề này, Giáo sư Cedric Boeckx và nhóm nghiên cứu tại Đại học Barcelona đã thực hiện một cuộc so sánh quy mô lớn.
Họ đối chiếu vật liệu di truyền của người hiện đại (Homo sapiens) với các người họ hàng đã tuyệt chủng và được coi là “hoang dã” như người Neanderthal và Denisovan. Đồng thời, họ cũng so sánh gen của các loài động vật đã được thuần hóa với tổ tiên hoang dã của chúng.
Kết quả thu được mang tính bước ngoặt: có một sự chồng chéo đáng kể về mặt thống kê các gen liên quan đến sự thuần hóa giữa người hiện đại và các loài vật nuôi. Những gen này không xuất hiện ở các loài người cổ đại hay các loài thú hoang dã.
Để chắc chắn đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhóm nghiên cứu cũng đã kiểm tra trên các loài linh trưởng lớn như tinh tinh, đười ươi và khỉ đột, và không tìm thấy sự tương đồng này.
Điều này xác nhận rằng con người chia sẻ một “giao điểm đặc biệt” về mặt di truyền với chó, mèo hay ngựa – những loài vật đã trải qua quá trình thuần hóa để trở nên hiền lành và hợp tác hơn.
Sự thay đổi từ bên trong ra bên ngoài
Sự tự thuần hóa không chỉ thay đổi cách chúng ta cư xử mà còn định hình lại ngoại hình của chúng ta. Giáo sư Boeckx chỉ ra rằng, so với người Neanderthal thô kệch, người hiện đại sở hữu một kiểu hình (phenotype) thanh tú hơn, hay còn gọi là “gracile”.
Sự thay đổi này tương tự như sự khác biệt giữa một con sói và một chú chó nhà: đầu tròn hơn, xương hàm nhỏ lại và các đường nét trở nên mềm mại hơn. Những đặc điểm này, cùng với sự giảm bớt tính hung hăng và tăng cường khả năng hợp tác, được gọi là “hội chứng thuần hóa”.
Hệ quả đối với nhận thức và xã hội
Phát hiện này giúp giải thích tại sao con người lại sở hữu những khả năng nhận thức xã hội và hợp tác vượt trội so với bất kỳ loài sinh vật nào khác trên Trái đất. Sự khoan dung và ngoan ngoãn không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, mà là chìa khóa để xây dựng nên các nền văn minh phức tạp.
Giáo sư Boeckx tin rằng chính quá trình tự thuần hóa này đã mở khóa cho “phương thức nhận thức đặc biệt” của loài người. Chúng ta không trở thành thú cưng của bất kỳ ai, mà chúng ta đã tự gọt giũa bản thân để trở thành những “công dân” tốt hơn trong chính xã hội do mình tạo ra.
Mặc dù vẫn còn nhiều câu hỏi cần giải đáp về cách thức cụ thể mà các gen này tác động lên não bộ và hành vi, nhưng nghiên cứu này đã đặt một nền móng vững chắc cho việc hiểu rõ nguồn gốc sinh học của bản chất con người. Chúng ta, theo một cách nào đó, chính là những sản phẩm hoàn hảo nhất của quá trình thuần hóa.
