Tại bán đảo Paracas khô cằn ở miền nam Peru, một phát hiện khảo cổ học từ gần một thế kỷ trước vẫn đang tạo ra những tranh luận sôi nổi trong giới khoa học. Năm 1928, nhà khảo cổ học Julio C. Tello đã phát hiện một nghĩa địa cổ với hàng trăm hài cốt người có hộp sọ kéo dài bất thường, khác hẳn hình thái giải phẫu quen thuộc của con người. Những hiện vật này, được gọi chung là sọ Paracas, nhanh chóng trở thành một trong những bí ẩn lớn nhất của khảo cổ học Nam Mỹ.
Các nghiên cứu ban đầu cho thấy những hộp sọ này có niên đại khoảng 3.000 năm và phản ánh những nghi thức mai táng phức tạp của một nền văn hóa cổ đại. Tuy nhiên, điều khiến chúng trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở hình dáng kéo dài, mà còn ở những đặc điểm cấu trúc khác thường.
Trong khi nhiều nền văn hóa trên thế giới từng thực hành biến dạng sọ chủ ý bằng cách băng bó hoặc ép đầu từ nhỏ, phương pháp này chỉ làm thay đổi hình dạng bên ngoài mà không ảnh hưởng đến thể tích hay trọng lượng của hộp sọ.
Ngược lại, các hộp sọ Paracas lại cho thấy sự khác biệt rõ rệt so với sọ người thông thường. Theo các mô tả được công bố, thể tích sọ của chúng lớn hơn tới 25% và nặng hơn khoảng 60%. Ngoài ra, cấu trúc xương đỉnh chỉ gồm một mảnh duy nhất, thay vì hai mảnh như ở người hiện đại. Những đặc điểm này khiến giả thuyết biến dạng sọ truyền thống không còn đủ sức thuyết phục, và nguyên nhân thực sự của hình dạng kéo dài vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ suốt nhiều thập kỷ.
Trong bối cảnh đó, việc tiến hành phân tích ADN đã mở ra một hướng tiếp cận mới. Ông Juan Navarro, giám đốc Bảo tàng Lịch sử Paracas, nơi lưu giữ 35 hộp sọ, đã cho phép lấy mẫu từ năm hiện vật. Các mẫu sinh học bao gồm tóc, răng, xương sọ và da được thu thập và ghi chép cẩn thận, trước khi gửi tới một nhà di truyền học để phân tích trong điều kiện không tiết lộ nguồn gốc.
Theo thông tin do nhà nghiên cứu Brien Foerster công bố, kết quả sơ bộ từ một hộp sọ cho thấy sự tồn tại của ADN ty thể với các đột biến chưa từng được ghi nhận ở bất kỳ loài người hay linh trưởng nào đã biết. Một số đoạn ADN được giải trình tự cho thấy mức độ khác biệt lớn so với Homo sapiens, người Neanderthal và người Denisova, làm dấy lên nghi vấn về vị trí của các cá thể Paracas trong cây tiến hóa.
Nhà di truyền học tham gia phân tích thừa nhận chưa thể xác định mẫu này có phù hợp với mô hình tiến hóa hiện nay hay không. Thậm chí, ông cho rằng nếu các cá thể Paracas thực sự khác biệt về mặt sinh học như kết quả ban đầu gợi ý, khả năng họ lai giống với con người hiện đại có thể không tồn tại.
Dù vậy, chính các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là giai đoạn đầu của một quá trình nghiên cứu dài hơi. Các xét nghiệm sẽ được lặp lại và mở rộng trên nhiều hộp sọ khác nhằm xác định xem những đặc điểm di truyền bất thường này có mang tính hệ thống hay chỉ xuất hiện ở một số cá thể riêng lẻ.
Cho đến khi có thêm dữ liệu được kiểm chứng độc lập, sọ Paracas vẫn là một trong những câu đố lớn của khảo cổ học và nhân chủng học. Những kết quả ADN sơ bộ, dù chưa thể đưa ra kết luận cuối cùng, đã đủ để khơi lại cuộc tranh luận kéo dài hàng chục năm về nguồn gốc, bản chất và vị trí của những con người cổ đại từng sinh sống tại vùng đất khắc nghiệt ven biển Peru.
