Giữa vùng sa mạc khô cằn và khắc nghiệt bậc nhất thế giới, Vương quốc Chincha (tồn tại từ năm 1000 đến 1400 sau Công nguyên) từng vươn lên trở thành một thế lực thịnh vượng và giàu có.
Điều này từ lâu đã là một ẩn số đối với giới khảo cổ học: Làm thế nào một nền văn minh có thể đảm bảo an ninh lương thực và phát triển dân số trên một vùng đất “chết” như Thung lũng Chincha? Câu trả lời vừa được tìm thấy, không nằm ở vàng bạc hay kho báu, mà nằm ở một thứ tài nguyên “nặng mùi” nhưng quý giá hơn vàng: phân chim biển (guano).
Manh mối từ những lõi ngô ngàn năm tuổi
Một nghiên cứu đột phá được công bố trên tạp chí PLOS One vào ngày 11/2 đã viết lại lịch sử nông nghiệp của vùng ven biển Peru. Các nhà khoa học, dẫn đầu bởi Jacob Bongers từ Đại học Sydney, đã không tìm thấy những kho chứa phân bón cổ đại. Thay vào đó, họ tìm kiếm manh mối từ chính những gì người xưa để lại: 35 lõi ngô được khai quật từ các ngôi mộ cổ.
Bằng các phương pháp phân tích đồng vị hóa học tiên tiến đối với nitơ, cacbon và lưu huỳnh, nhóm nghiên cứu đã phát hiện ra nồng độ nitơ cao bất thường trong các mẫu vật này. Đây chính là “bằng chứng thép” cho thấy cây trồng đã được bón bằng phân chim biển – loại phân bón tự nhiên giàu dinh dưỡng nhất thế giới.
Kết quả xác định niên đại cho thấy người Chincha đã áp dụng kỹ thuật này ít nhất từ năm 1250 sau Công nguyên, sớm hơn nhiều thế kỷ trước khi Đế chế Inca hùng mạnh tiếp quản và ban hành các luật lệ bảo vệ loài chim biển.
Bậc thầy về hệ sinh thái
Phát hiện này không chỉ giải mã bí ẩn về sự sinh tồn, mà còn tôn vinh trí tuệ của người Chincha cổ đại. Cách bờ biển khoảng 21 km, quần đảo Chincha là nơi cư trú của hàng triệu con chim biển, tạo ra những mỏ phân khổng lồ. Tuy nhiên, việc khai thác nguồn tài nguyên này đòi hỏi trình độ đi biển điêu luyện và khả năng tổ chức lao động phức tạp để vận chuyển chúng về thung lũng.
Bằng chứng khảo cổ học cũng tìm thấy sự tương đồng thú vị trong nghệ thuật của người Chincha. Các tác phẩm gốm sứ và điêu khắc của họ thường xuyên xuất hiện hình ảnh chim biển, cá đan xen với cây trồng đang nảy mầm. Đây là minh chứng trực quan cho thấy họ đã sớm nhận thức được mối liên hệ mật thiết giữa đại dương và bàn ăn, giữa sự sống ngoài khơi xa và sự sinh sôi trên đất liền.
Đồng tác giả Jo Osborn từ Đại học Texas A&M nhận định: “Sức mạnh thực sự của người Chincha không chỉ nằm ở việc sở hữu tài nguyên, mà là khả năng làm chủ một hệ sinh thái phức tạp. Họ đã biến tri thức về mối liên kết giữa biển và đất liền thành thặng dư nông nghiệp, nền tảng để xây dựng nên vương quốc của mình”.
Góc nhìn mới về lịch sử nông nghiệp
Nghiên cứu cũng mang lại một lưu ý quan trọng cho giới khoa học: việc sử dụng phân chim biển khiến các nông sản trên cạn có tín hiệu hóa học tương tự như hải sản. Điều này thách thức các phương pháp tái hiện chế độ ăn uống cổ đại thông qua phân tích xương trước đây.
Câu chuyện về Vương quốc Chincha là một bài học sâu sắc về khả năng thích ứng của con người. Ngay cả trong những môi trường khắc nghiệt nhất, bằng sự quan sát và trí tuệ, tổ tiên chúng ta đã tìm ra cách biến những thứ tưởng chừng bỏ đi thành nguồn sống nuôi dưỡng cả một nền văn minh rực rỡ.
