Ba Trừ Một Bằng Mấy? của Chu Đức Đông không vận hành như một câu đố toán học, mà như một phép ẩn dụ lạnh lẽo về sự thiếu hụt trong nhân cách con người. Con số “3” không còn là giá trị số học đơn thuần, mà đại diện cho một chỉnh thể: con người với đầy đủ bản năng, lý trí và đạo đức. Khi bị “trừ đi 1”, phần bị mất không chỉ là một yếu tố riêng lẻ, mà có thể kéo theo sự sụp đổ của toàn bộ cấu trúc bên trong.
Chi tiết về người mẹ mang tam thai nhưng một đứa chết từ trong bụng đã tạo ra nền tảng cho cách tác giả triển khai phép trừ mang tính ám ảnh. Ba sinh mệnh ban đầu đã không còn nguyên vẹn ngay từ xuất phát điểm. Khi một đứa trẻ sống sót sau đó giết chính anh em của mình rồi tự hủy trong cơ thể mẹ, phép toán “3-1” trở nên sai lệch hoàn toàn. Nó không còn là một phép tính tuyến tính mà biến thành chuỗi mất mát liên tiếp, nơi kết quả cuối cùng có thể là “0” – một trạng thái rỗng, nơi nhân tính bị bào mòn đến mức không còn nhận diện được.
Khái niệm “đứa trẻ không bao giờ lớn” trong tác phẩm không chỉ nói về độ tuổi hay sự phát triển thể chất. Đó là hình ảnh của những con người bị kẹt lại trong một trạng thái tâm lý méo mó, nơi bản năng chiếm ưu thế tuyệt đối còn đạo đức và khả năng đồng cảm bị triệt tiêu. Khi nhân cách không được nuôi dưỡng đúng cách, sự phát triển trở nên lệch hướng, và “con người” chỉ còn là một lớp vỏ sinh học.
Ý niệm “virus cơ thể mẹ” mà nhân vật Trương Cổ đề cập là một cách lý giải giàu tính biểu tượng. Những tổn thương từ thuở ban đầu – bị bỏ rơi, thiếu tình thương, thiếu sự bảo vệ – không biến mất mà tích tụ như một loại mầm bệnh. Nó âm thầm phát triển, bóp méo nhận thức, khiến cá nhân nhìn thế giới qua lăng kính thù hận. Khi đó, mọi hành vi bạo lực không còn là sự bột phát, mà trở thành hệ quả tất yếu của một quá trình tích lũy dài lâu.
Tác phẩm cũng chạm vào một tranh luận quen thuộc: con người sinh ra vốn thiện hay vốn ác. Câu nói “Nhân chi sơ, tính bản thiện” bị đặt cạnh một góc nhìn ngược lại rằng trẻ con có thể mang trong mình sự ích kỷ nguyên thủy. Nếu không có sự định hướng đúng đắn, phần bản năng này sẽ phát triển tự do và lấn át tất cả. Trong bối cảnh đó, vai trò của gia đình không chỉ là nuôi dưỡng về thể chất, mà còn là quá trình định hình ranh giới giữa đúng và sai.
Cái kết với hành động quay trở lại cơ thể mẹ mang tính biểu tượng mạnh: một sự thoái lui về điểm khởi đầu, nơi nhân vật tìm cách xóa bỏ sự tồn tại của chính mình và thế giới đã từ chối mình. Đó không phải là sự điên loạn vô nghĩa, mà là логic méo mó của một tâm trí đã bị phá hủy từ gốc rễ.
Từ đầu đến cuối, Ba Trừ Một Bằng Mấy? không đưa ra một đáp án cụ thể. Con số cuối cùng có thể là 2, 1, hoặc 0, tùy vào cách mỗi người hiểu về “phần bị trừ đi” trong con người. Khi một yếu tố cốt lõi biến mất, thứ còn lại chưa chắc vẫn là “con người” theo nghĩa đầy đủ. Chính khoảng trống đó mới là điều khiến tác phẩm trở nên ám ảnh.
