Trong ký ức của nhiều người, hình ảnh những đàn chuồn chuồn bay lượn trên ruộng đồng vào những buổi chiều mùa hè từng là điều quen thuộc. Thế nhưng hiện nay, tại nhiều nơi, việc nhìn thấy vài con chuồn chuồn cũng trở nên hiếm hoi. Ít ai biết rằng phía sau sự biến mất dần của loài côn trùng này lại có liên quan đến một sinh vật nhỏ bé sống dưới nước suốt nhiều năm, được gọi là thủy xỉ (tại một số nơi nó còn được gọi là con cơm nguội hay con bà mụ xin cơm).
Thủy xỉ thực chất là giai đoạn ấu trùng của chuồn chuồn. Trước khi có thể bay lượn trên bầu trời, chuồn chuồn phải trải qua một quãng thời gian dài sống dưới nước. Tùy theo loài và điều kiện môi trường, giai đoạn này có thể kéo dài từ một năm cho đến tám năm.
Trong suốt thời gian đó, thủy xỉ đóng vai trò là một kẻ săn mồi đáng gờm trong hệ sinh thái nước ngọt.
Muỗi thường đẻ trứng trong các vùng nước tĩnh như ao, hồ hoặc vũng nước. Sau khi nở, trứng muỗi trở thành bọ gậy, những sinh vật nhỏ bé uốn lượn trong nước. Đây chính là nguồn thức ăn chủ yếu của thủy xỉ.
Nhờ khả năng săn mồi hiệu quả, một con thủy xỉ có thể ăn khoảng 10 con bọ gậy mỗi ngày. Tính trong một năm, con số này có thể lên tới hơn 3.000 con.
Trong bối cảnh muỗi được xem là một trong những loài động vật nguy hiểm nhất đối với con người do khả năng truyền bệnh, vai trò của thủy xỉ trong việc kiểm soát quần thể muỗi là rất quan trọng.
Điều khiến thủy xỉ trở thành kẻ săn mồi đáng sợ nằm ở chiến thuật săn mồi của chúng. Thay vì bơi khắp nơi tìm kiếm con mồi, thủy xỉ thường nằm im dưới đáy nước, bám vào đá hoặc lá mục. Màu sắc cơ thể giúp chúng hòa lẫn với môi trường xung quanh, khiến con mồi khó phát hiện.
Khi bọ gậy bơi tới gần, thủy xỉ sẽ tung ra một đòn tấn công cực nhanh bằng bộ phận miệng đặc biệt có thể co duỗi. Trong khoảng thời gian chỉ khoảng 0,01 giây, chiếc “hàm” này bật ra và kẹp chặt con mồi trước khi kéo về miệng.
Cơ chế săn mồi độc đáo này giúp thủy xỉ gần như không bỏ lỡ con mồi nào lọt vào tầm tấn công.
Tuy nhiên, dù là kẻ săn mồi hiệu quả đối với côn trùng khác, bản thân thủy xỉ lại trở thành mục tiêu của con người tại một số khu vực.
Tại các tỉnh như Vân Nam hay một số vùng thuộc Giang Tô và Chiết Giang của Trung Quốc, thủy xỉ được xem là một món ăn. Cách chế biến phổ biến nhất là chiên giòn, sau đó rắc muối tiêu và dùng làm món nhắm.
Theo những người từng thử qua, món ăn này có lớp vỏ giòn rụm và hương vị khá đặc biệt.
Trên thực tế, việc ăn côn trùng không phải là điều hiếm gặp trên thế giới. Tại khu vực hồ Victoria ở châu Phi, người dân địa phương còn chế biến một loại “bánh côn trùng” từ những đàn ruồi lắc xuất hiện với số lượng khổng lồ theo mùa.
Những chiếc bánh này chứa lượng protein cao và trở thành nguồn thực phẩm quan trọng đối với nhiều cộng đồng.
Tuy nhiên, khác với những loài côn trùng có vòng đời ngắn và số lượng lớn, thủy xỉ lại có chu kỳ sinh trưởng kéo dài nhiều năm. Điều này khiến việc nuôi nhân tạo gần như không khả thi.
Vì vậy, phần lớn thủy xỉ được bán trên thị trường đều được bắt từ môi trường tự nhiên.
Việc khai thác này, nếu diễn ra quá mức, có thể làm giảm số lượng thủy xỉ trong tự nhiên. Khi số lượng thủy xỉ giảm, số lượng chuồn chuồn trưởng thành cũng giảm theo.
Bên cạnh đó, sự suy giảm của chuồn chuồn còn liên quan chặt chẽ đến tình trạng ô nhiễm nguồn nước và việc sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp. Thủy xỉ rất nhạy cảm với chất lượng nước, nên chỉ có thể sống trong môi trường nước tương đối sạch.
Chính vì vậy, sự xuất hiện của thủy xỉ và chuồn chuồn thường được xem như một chỉ dấu về sức khỏe của hệ sinh thái nước ngọt.
Sự vắng bóng dần của chúng vì thế không chỉ đơn thuần là mất đi một loài côn trùng quen thuộc, mà còn phản ánh những thay đổi sâu sắc của môi trường sống quanh con người.
Có lẽ điều khiến nhiều người hoài niệm không chỉ là những đàn chuồn chuồn từng bay lượn khắp cánh đồng tuổi thơ, mà còn là hình ảnh của những dòng nước trong và bầu trời xanh của một thời đã qua.
