Lục Xì của Vũ Trọng Phụng là một trong những thiên phóng sự gây tranh luận dữ dội nhất trong đời sống văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Xuất bản năm 1937, tác phẩm không chỉ chạm vào một vấn đề nhạy cảm – nạn mại dâm – mà còn phơi bày trực diện cơ chế quản lý, kiểm soát thân thể con người dưới thời thuộc địa, điều mà không phải cây bút nào cùng thời cũng dám làm đến tận cùng.
Ngay từ khi ra đời, Lục Xì đã bị công kích gay gắt. Những lời quy kết như “văn chương dâm uế” hay “đồ rác rưởi” không chỉ phản ánh xung đột cá nhân giữa các cây bút như Nhất Linh hay những người đứng về phía báo chí đối lập, mà còn cho thấy sự va chạm giữa hai quan niệm văn chương: một bên đề cao tính “thanh sạch”, một bên chấp nhận đi thẳng vào hiện thực trần trụi. Trong bối cảnh ấy, Vũ Trọng Phụng đã tự xác định rõ vai trò của mình: không chỉ là nhà văn, mà còn là nhà báo, người có trách nhiệm đưa sự thật ra ánh sáng.
Điểm đáng chú ý của Lục Xì nằm ở phương pháp tiếp cận. Tác phẩm không dừng ở việc mô tả hiện tượng mại dâm như một tệ nạn đạo đức, mà đi sâu vào cách hệ thống xã hội vận hành quanh nó. Những quy định kiểm tra, khám xét, quản lý gái mại dâm – vốn được thực hiện dưới danh nghĩa y tế và trật tự – được phơi bày với đầy đủ chi tiết, cho thấy một cơ chế vừa mang tính kiểm soát vừa đầy mâu thuẫn. Người đọc không chỉ thấy nạn nhân là những người phụ nữ, mà còn thấy cả một bộ máy đang vận hành trên thân phận của họ.
Cách viết của Vũ Trọng Phụng sắc lạnh, trực diện, nhiều khi khiến người đọc khó chịu. Nhưng chính sự khó chịu ấy lại là một phần của hiệu quả nghệ thuật. Ông không né tránh những chi tiết nhạy cảm, bởi với ông, việc che giấu mới là điều nguy hiểm. Văn phong trong Lục Xì vì thế mang đậm tính báo chí: rõ ràng, cụ thể, giàu dẫn chứng, nhưng đồng thời vẫn có chiều sâu phân tích khiến tác phẩm vượt khỏi khuôn khổ một bài điều tra thông thường.
Một phương diện khác khiến Lục Xì trở nên đặc biệt là giá trị khoa học. Tác phẩm chạm đến các vấn đề thuộc lĩnh vực y học và pháp lý: bệnh lây truyền, biện pháp kiểm soát, trách nhiệm của chính quyền, cách tổ chức hệ thống quản lý. Không chỉ phản ánh, Vũ Trọng Phụng còn đặt ra câu hỏi về hiệu quả của các chính sách ấy, về cái giá mà xã hội phải trả khi lựa chọn những cách tiếp cận như vậy. Ở thời điểm đó, cách nhìn này mang tính tiên phong, bởi nó vượt qua cách phán xét đạo đức đơn thuần để tiến gần hơn đến tư duy phân tích xã hội.
Đặt trong toàn bộ sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng, Lục Xì cho thấy rõ nhất tinh thần “viết để phơi bày”. Nếu ở các tiểu thuyết như Số đỏ hay Giông tố, ông dùng hư cấu và châm biếm, thì ở đây, ông dùng sự thật và tư liệu. Nhưng dù ở hình thức nào, mục tiêu vẫn không thay đổi: buộc người đọc phải đối diện với những gì đang tồn tại, dù khó chấp nhận đến đâu.
Đọc Lục Xì hôm nay, không chỉ là trở lại một giai đoạn lịch sử, mà còn là dịp nhìn lại cách xã hội đối diện với những vấn đề nhạy cảm. Những câu hỏi mà Vũ Trọng Phụng đặt ra – về trách nhiệm, về cách quản lý, về ranh giới giữa kiểm soát và nhân quyền – vẫn chưa mất đi tính thời sự. Chính vì vậy, tác phẩm không chỉ có giá trị văn học, mà còn là một tài liệu xã hội mang sức nặng lâu dài.
