Vua Hàm Nghi của Phan Trần Chúc là một công trình khảo cứu lịch sử giàu giá trị, tái hiện cuộc đời nhiều biến động của Hàm Nghi – vị hoàng đế trẻ tuổi gắn liền với phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp vào cuối thế kỷ XIX. Tác phẩm không chỉ khắc họa chân dung một vị vua yêu nước mà còn mở ra bức tranh rộng lớn về thời kỳ lịch sử đầy sóng gió của triều Nguyễn khi đất nước đứng trước sự xâm lược và áp đặt của chủ nghĩa thực dân.
Ngay từ những trang đầu, Phan Trần Chúc dẫn người đọc trở về bối cảnh triều đình Huế trong giai đoạn rối ren sau khi thực dân Pháp từng bước khống chế Việt Nam. Trong hoàn cảnh ấy, Hàm Nghi được đưa lên ngôi khi tuổi đời còn rất trẻ. Quyền lực thực tế nằm trong tay các đại thần và phe phái trong triều, còn đất nước thì đứng trước nguy cơ mất chủ quyền. Từ nền tảng lịch sử đó, cuốn sách tái hiện quá trình trưởng thành của vị hoàng đế trẻ, từ một cậu bé hoàng tộc trở thành biểu tượng tinh thần của cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
Một phần quan trọng của tác phẩm tập trung vào sự kiện kinh thành Huế thất thủ năm 1885. Khi quân Pháp tấn công, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành và phát động phong trào Cần Vương. Từ đây, hình ảnh vị vua trẻ gắn liền với lời kêu gọi toàn dân đứng lên bảo vệ đất nước. Phan Trần Chúc mô tả chi tiết những ngày tháng gian khổ khi triều đình kháng chiến phải di chuyển qua nhiều vùng rừng núi, sống trong điều kiện thiếu thốn nhưng vẫn nuôi dưỡng ý chí giành lại độc lập.
Cuốn sách còn khắc họa rõ nét sự hưởng ứng của các sĩ phu và nhân dân khắp nơi đối với chiếu Cần Vương. Những cuộc nổi dậy chống Pháp diễn ra tại nhiều địa phương, thể hiện tinh thần yêu nước lan rộng trong xã hội Việt Nam lúc bấy giờ. Qua cách kể chuyện của tác giả, phong trào Cần Vương hiện lên như một làn sóng đấu tranh mạnh mẽ, dù cuối cùng không thể đảo ngược tình thế trước sức mạnh quân sự của thực dân Pháp.
Một chương đặc biệt xúc động nói về thời khắc vua Hàm Nghi bị bắt năm 1888. Sau khi bị phản bội và rơi vào tay quân Pháp, ông bị đày sang Algérie – một vùng đất xa lạ thuộc địa của Pháp ở Bắc Phi. Phan Trần Chúc dành nhiều trang viết để kể về cuộc sống lưu đày của nhà vua. Xa quê hương, Hàm Nghi sống lặng lẽ nhưng vẫn giữ phẩm giá và lòng tự trọng của một vị hoàng đế mất nước. Tại nơi đất khách, ông học hội họa, điêu khắc và trở thành một nghệ sĩ, sống phần đời còn lại trong nỗi nhớ quê hương.
Giá trị của Vua Hàm Nghi nằm ở cách kết hợp giữa tư liệu lịch sử, giai thoại và lối kể chuyện giàu cảm xúc. Phan Trần Chúc không chỉ ghi chép sự kiện mà còn tìm cách tái hiện tâm trạng, suy nghĩ và nhân cách của nhân vật lịch sử. Nhờ đó, hình ảnh vua Hàm Nghi hiện lên vừa gần gũi vừa trang nghiêm: một vị vua trẻ tuổi, bị cuốn vào vòng xoáy lịch sử nhưng vẫn giữ vững tinh thần độc lập và lòng yêu nước.
Qua tác phẩm này, người đọc có dịp nhìn lại một giai đoạn quan trọng của lịch sử Việt Nam – thời kỳ mà triều đình phong kiến suy yếu nhưng tinh thần kháng chiến của dân tộc vẫn bùng lên mạnh mẽ. Cuộc đời của vua Hàm Nghi trở thành biểu tượng cho lòng trung nghĩa và ý chí chống ngoại xâm, để lại dấu ấn sâu sắc trong ký ức lịch sử của đất nước.
