Từ những bài học vỡ lòng, chúng ta luôn tin rằng con người khám phá thế giới thông qua năm giác quan cơ bản: thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác và vị giác. Khái niệm này bắt nguồn từ triết gia Aristotle, người cũng từng cho rằng vũ trụ chỉ được cấu thành từ năm nguyên tố.
Tuy nhiên, trong khi khoa học đã bác bỏ thuyết ngũ hành của Aristotle từ lâu, thì huyền thoại về “năm giác quan” vẫn bám rễ sâu trong tư duy đại chúng. Thực tế, các nhà khoa học thần kinh hiện đại tại Đại học Oxford tin rằng con người sở hữu từ 22 đến tận 33 giác quan khác nhau.
Hệ thống giác quan ngầm định
Giáo sư Charles Spence từ Phòng thí nghiệm Crossmodal ở Oxford cho biết, ngoài những giác quan lộ thiên, cơ thể chúng ta vận hành nhờ một mạng lưới các cảm giác tinh vi. Điển hình là cảm giác bản thể (proprioception), năng lực cho phép chúng ta nhận biết vị trí của tay chân mình trong không gian mà không cần nhìn vào chúng. Bên cạnh đó là hệ thống tiền đình trong ống tai phối hợp cùng thị giác để tạo nên khả năng thăng bằng.
Sâu hơn nữa là cảm giác nội tạng (interoception), giúp con người nhận thức được những thay đổi bên trong như nhịp tim tăng nhanh hay cơn đói cồn cào. Thậm chí, chúng ta còn sở hữu “cảm giác về quyền chủ thể” (sense of agency) – sự nhận biết rằng chính mình đang điều khiển cơ thể. Ở những bệnh nhân đột quỵ, sự mất mát của giác quan này khiến họ cảm thấy tay chân như của người lạ, hoặc tin rằng có ai đó đang điều khiển cử động của họ.
Bản giao hưởng đa giác quan
Điều thú vị nhất mà các nghiên cứu chỉ ra là không có giác quan nào hoạt động đơn độc. Trải nghiệm của con người là sự hòa quyện đa chiều, nơi thị giác, thính giác và xúc giác liên tục vay mượn và tác động lẫn nhau.
Ví dụ, mùi hương của dầu gội đầu không chỉ tác động đến khứu giác mà còn thay đổi cách chúng ta cảm nhận kết cấu tóc; hương hoa hồng có thể khiến mái tóc tạo cảm giác mượt mà hơn. Tương tự, độ đặc của sữa chua ít béo có thể được cảm nhận là béo ngậy hơn chỉ nhờ vào mùi hương được thêm vào, bởi độ nhớt của thực phẩm trong miệng sẽ thay đổi cách mùi hương bốc lên đường mũi.
Sự nhầm lẫn lớn nhất thường nằm ở khái niệm “mùi vị”. Khi thưởng thức một món ăn, chúng ta không chỉ dùng lưỡi. Lưỡi chỉ phát hiện được các vị cơ bản như mặn, ngọt, chua, đắng và umami (vị ngọt thịt). Những hương vị phức tạp như dâu tây, xoài hay bạc hà thực chất không tồn tại trên bản đồ vị giác của lưỡi. Chúng là sản phẩm của khứu giác hoạt động qua vòm họng khi chúng ta nhai và nuốt, kết hợp cùng xúc giác (cảm nhận độ mềm, cứng, tan chảy). Chính sự tổng hòa này mới tạo nên cái gọi là “hương vị” mà chúng ta mê mẩn.
Môi trường đánh lừa cảm giác
Các nhà khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Giác quan thuộc Đại học London còn phát hiện ra rằng môi trường xung quanh có thể thao túng cảm nhận của chúng ta một cách ngoạn mục. Một phát hiện thú vị giải thích lý do tại sao nước ép cà chua lại được ưa chuộng trên máy bay: tiếng ồn trắng của động cơ máy bay làm giảm khả năng cảm nhận vị ngọt và mặn, nhưng lại không ảnh hưởng đến vị umami. Do đó, trong môi trường ồn ào này, thực phẩm giàu umami như cà chua bỗng trở nên đậm đà và ngon miệng hơn hẳn.
Thậm chí, âm thanh của bước chân cũng có thể đánh lừa não bộ về trọng lượng cơ thể, hay ảo giác kích thước – trọng lượng khiến một vật nhỏ hơn lại mang cảm giác nặng hơn một vật lớn có cùng khối lượng.
Những phát hiện này là lời nhắc nhở rằng cơ thể con người là một cỗ máy cảm nhận tinh vi và kỳ diệu hơn nhiều so với những gì sách giáo khoa mô tả. Lần tới, khi bạn thưởng thức một bữa ăn hay bước đi trên phố, hãy chậm lại một chút để lắng nghe bản giao hưởng mà 33 giác quan đang cùng lúc tấu lên bên trong bạn.
