Vào năm 2011, khi sự cố tan chảy tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi buộc hàng ngàn người dân phải sơ tán, những vùng đất rộng lớn xung quanh nhà máy bỗng chốc trở thành vùng đất không người.
Trong sự vắng bóng của con người, thiên nhiên bắt đầu trỗi dậy theo những kịch bản khó lường nhất. Một trong số đó là sự gặp gỡ định mệnh giữa những con lợn nhà ( Sus scrofa domesticus ) sổng chuồng và quần thể lợn rừng ( Sus scrofa leucomystax ) địa phương đang mở rộng lãnh thổ.
Cuộc gặp gỡ này đã châm ngòi cho một “sự kiện lai tạo lớn bất thường”, làm đảo lộn các quy trình tiến hóa tự nhiên và tạo ra một thế hệ sinh vật lai với những đặc điểm sinh học thú vị.
Không ngạc nhiên khi hai phân loài này nhanh chóng kết đôi. Do có quan hệ họ hàng gần, chúng dễ dàng sinh ra những hậu duệ khỏe mạnh và có khả năng duy trì nòi giống. Quần thể lợn lai này nhanh chóng gia tăng về số lượng, biến vùng đất hoang vu Fukushima thành một điểm nóng nghiên cứu sinh học.
Để giải mã hiện tượng này, các nhà khoa học Nhật Bản đã tiến hành thu thập và phân tích DNA ty thể từ 191 con lợn rừng và 10 con lợn nhà trong khu vực từ năm 2015 đến 2018. Việc tập trung vào DNA ty thể – loại vật chất di truyền chỉ được truyền qua đường mẹ – đã giúp các nhà nghiên cứu truy tìm nguồn gốc mẫu hệ của các cá thể lai một cách chính xác.
Kết quả phân tích đã hé lộ một cơ chế di truyền đáng kinh ngạc. Lợn nhà vốn nổi tiếng với khả năng sinh sản quanh năm, một đặc điểm vượt trội so với lợn rừng hoang dã vốn chỉ sinh sản mỗi năm một lần.
Nghiên cứu chỉ ra rằng, khả năng sinh sản siêu tốc này đã được di truyền nguyên vẹn cho thế hệ con lai thông qua dòng mẹ. Thực tế cho thấy, nhiều cá thể lợn lai được tìm thấy đã là thế hệ thứ năm hoặc xa hơn tính từ cuộc giao phối ban đầu, chứng tỏ tốc độ sinh sôi nảy nở của chúng là vô cùng ấn tượng.
Tuy nhiên, câu chuyện về sự thống trị của loài lợn lai này lại có một cái kết đầy bất ngờ. Chính tốc độ sinh sản nhanh chóng đã đẩy nhanh quá trình “lai ngược” (backcrossing) với quần thể lợn rừng bản địa vốn đông đảo hơn rất nhiều. Vì không có thêm nguồn lợn nhà mới được bổ sung vào môi trường hoang dã, gen của lợn nhà dần bị pha loãng qua từng thế hệ.
Điều này dẫn đến một hiện tượng được các nhà khoa học mô tả là “bùng nổ và suy tàn”. Quần thể lai tăng vọt ban đầu nhờ gen sinh sản nhanh, nhưng sau đó, các đặc điểm của lợn nhà nhanh chóng bị gen lợn rừng lấn át và “nuốt chửng”.
Giáo sư Shingo Kaneko từ Đại học Fukushima, tác giả của nghiên cứu, nhấn mạnh tầm quan trọng của phát hiện này: “Mặc dù trước đây đã có ý kiến cho rằng việc lai tạo giữa lợn nhà hoang dã hóa và lợn rừng có thể góp phần vào sự gia tăng dân số, nhưng nghiên cứu này chứng minh rằng chu kỳ sinh sản nhanh của lợn nhà được di truyền qua dòng mẫu hệ”.
Ông cũng chỉ ra rằng, trường hợp tại Fukushima là độc nhất vô nhị. Khác với Bắc Mỹ, nơi lợn nhà thường xuyên sổng chuồng và liên tục bổ sung nguồn gen mới giúp duy trì tính hung dữ và khả năng sinh sản cho con lai, tại Fukushima, đây chỉ là một sự kiện diễn ra một lần duy nhất.
Sự kiện tại Fukushima cung cấp một bài học quý giá về cách tự nhiên tự cân bằng sau những xáo trộn do con người gây ra. Dù gen lợn nhà đã tạo ra một cú hích dân số tạm thời, nhưng cuối cùng, sức mạnh di truyền của quần thể bản địa đã chiến thắng.
Nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Rừng này không chỉ giải mã bí ẩn về những con lợn lai ở vùng đất chết, mà còn mang lại những ứng dụng thực tiễn quan trọng.
Việc hiểu rõ cơ chế di truyền tốc độ sinh sản qua dòng mẹ sẽ giúp các cơ quan chức năng dự đoán tốt hơn các nguy cơ bùng nổ dân số của các loài xâm lấn, từ đó đưa ra các chiến lược quản lý và kiểm soát thiệt hại hiệu quả hơn trong tương lai. Fukushima, dù vẫn là một vết sẹo của thảm họa, nhưng cũng đồng thời là một minh chứng sống động cho khả năng phục hồi và thích nghi kỳ diệu của thế giới tự nhiên.
